Pax Silica: Mỹ muốn đối tác chọn phe trong cuộc đua AI với Trung Quốc

Thứ trưởng Ngoại giao Jacob Helberg triệu tập Hội nghị thượng đỉnh Pax Silica, cuộc họp cấp cao đầu tiên được tổ chức riêng tư tập trung vào an ninh kinh tế và việc thành lập một nhóm đối tác mới chuyên biệt cho nền kinh tế trí tuệ nhân tạo, tại Viện Hòa bình Donald J. Trump ngày 12/12/2025. Ảnh: Getty.

Mỹ muốn đối tác chọn phe trong cuộc đua AI với Trung Quốc

Cuộc đua AI giữa Mỹ và Trung Quốc đang mở rộng khỏi phòng nghiên cứu và trung tâm dữ liệu. Washington muốn xây dựng một hệ sinh thái gồm các quốc gia cùng chia sẻ chuỗi cung ứng chip, khoáng sản, mô hình AI và nguyên tắc kiểm soát công nghệ. Bắc Kinh cũng đang xây dựng một mạng lưới hợp tác riêng.

Reuters ngày 14/8 đưa tin Mỹ đang chuẩn bị thông báo với hàng chục quốc gia rằng họ phải lựa chọn trong cuộc cạnh tranh AI với Trung Quốc. Những nước tham gia khuôn khổ do Mỹ dẫn dắt có thể không được đồng thời tham gia một sáng kiến cạnh tranh của Bắc Kinh.

Thông tin dựa trên một quan chức Mỹ và dự thảo thư nội bộ do Bộ Ngoại giao Mỹ soạn thảo. Reuters chưa xác định được thời điểm Washington gửi thư và nội dung cuối cùng vẫn có thể thay đổi. Bộ Ngoại giao Mỹ từ chối bình luận về tài liệu nội bộ bị rò rỉ. Vì vậy, đây chưa phải một chính sách chính thức đã được Washington công bố.

Tuy nhiên, nội dung dự thảo cho thấy một thay đổi quan trọng. Cạnh tranh AI đang chuyển từ câu hỏi quốc gia nào có mô hình mạnh hơn sang câu hỏi quốc gia nào kiểm soát được hệ sinh thái lớn hơn.

Từ Pax Silica đến cuộc cạnh tranh hệ sinh thái AI

Mỹ khởi động Pax Silica nhằm tăng khả năng bảo đảm chuỗi cung ứng phục vụ AI, bán dẫn và khoáng sản quan trọng. Khoảng hai chục quốc gia đã tham gia khuôn khổ này, theo Reuters. Trong số đó có các đồng minh của Washington như Nhật Bản, Australia và Hàn Quốc. Điểm quan trọng nằm ở phạm vi của cuộc cạnh tranh.

Một hệ thống AI tiên tiến không chỉ cần thuật toán. Nó cần chip xử lý, trung tâm dữ liệu, điện năng, khoáng sản cho ngành bán dẫn, mạng viễn thông, dữ liệu, nhân lực và khả năng tiếp cận thị trường. Điều đó khiến chuỗi cung ứng AI trở thành vấn đề địa chính trị.

Theo Reuters, dự thảo của Mỹ được gửi tới 35 quốc gia đã ký "Tuyên bố về cơ hội AI" vào tháng 6. Washington muốn làm rõ rằng việc tham gia những khuôn khổ có mục tiêu trái ngược nhau có thể không được chấp nhận.

Dự thảo có câu: "Tham gia vào mọi thứ có nghĩa là không tham gia vào bất cứ điều gì", đồng thời yêu cầu các nước lựa chọn thận trọng khi tham gia các sáng kiến AI.

Kazakhstan trở thành trường hợp được quan tâm vì đây là quốc gia duy nhất được Reuters xác định đã tham gia cả sáng kiến của Mỹ và tổ chức do Trung Quốc thúc đẩy.

Vị trí của Kazakhstan còn quan trọng ở một lý do khác. Quốc gia Trung Á này sở hữu nguồn khoáng sản có thể phục vụ các ngành công nghệ tiên tiến. Trong một thế giới mà chip và khoáng sản ngày càng gắn với an ninh công nghệ, một nước cung cấp nguyên liệu có thể giữ vai trò lớn hơn nhiều so với quy mô thị trường AI trong nước.

Trung Quốc dựng một mạng lưới AI đối trọng

Phía bên kia, Trung Quốc đang thúc đẩy Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới, tên tiếng Anh là World Artificial Intelligence Cooperation Organization, WAICO.

Ngày 16/7, đại diện 29 quốc gia ký thỏa thuận thành lập tổ chức tại Thượng Hải. Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết WAICO là một tổ chức quốc tế liên chính phủ độc lập, đặt trụ sở tại Thượng Hải và tập trung vào hợp tác, quản trị AI toàn cầu. Kazakhstan nằm trong nhóm thành viên sáng lập.

Một ngày sau, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình công bố việc thành lập WAICO tại Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới 2026. Bắc Kinh đặt tổ chức này trong chiến lược mở rộng hợp tác AI với các nước đang phát triển và khu vực Global South.

Trung Quốc đồng thời cam kết trong 5 năm tới cung cấp 5.000 cơ hội đào tạo và hội thảo AI cho các nước đang phát triển, xây dựng các trung tâm hợp tác ứng dụng AI với ASEAN, Liên đoàn Arab, Liên minh châu Phi, Cộng đồng các quốc gia Mỹ Latinh và Caribe, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và BRICS. Hai cách tiếp cận vì thế đang dần hiện rõ.

Mỹ đặt trọng tâm vào chuỗi cung ứng công nghệ đáng tin cậy, chip, khoáng sản và kiểm soát xuất khẩu. Trung Quốc nhấn mạnh AI mở, hợp tác quốc tế, đào tạo và mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ cho các nước đang phát triển. Đằng sau những thông điệp khác nhau là cuộc cạnh tranh về ảnh hưởng đối với hạ tầng AI toàn cầu.

Vì sao cuộc đua AI cần cả chip lẫn khoáng sản?

AI thường được nhìn qua các sản phẩm như chatbot hoặc mô hình tạo hình ảnh. Nhưng phía sau một câu trả lời của chatbot là một chuỗi công nghiệp rất dài.

Các mô hình lớn cần hàng nghìn hoặc hàng chục nghìn bộ xử lý hiệu năng cao để huấn luyện và vận hành ở quy mô lớn. Chip cần hệ thống sản xuất bán dẫn phức tạp. Nhà máy bán dẫn và trung tâm dữ liệu lại cần điện, thiết bị và nhiều loại nguyên liệu.

Do đó, quốc gia kiểm soát được nhiều mắt xích trong chuỗi này sẽ có lợi thế khi AI trở thành hạ tầng nền tảng của nền kinh tế. Đây cũng là lý do cạnh tranh Mỹ Trung đã vượt khỏi phạm vi hạn chế xuất khẩu chip.

Washington đang tìm cách tập hợp các quốc gia có năng lực bán dẫn, tài nguyên, trung tâm dữ liệu hoặc vị trí chiến lược vào cùng một hệ sinh thái. Bắc Kinh cũng tìm kiếm mạng lưới đối tác rộng hơn cho công nghệ, mô hình và tiêu chuẩn AI.

[Suy luận] Nếu hai hệ sinh thái tiếp tục tách xa nhau, doanh nghiệp công nghệ trong tương lai có thể phải quan tâm đến "nguồn gốc công nghệ" tương tự cách doanh nghiệp hiện nay kiểm tra xuất xứ linh kiện hoặc tiêu chuẩn chuỗi cung ứng.

Một mô hình AI được phát triển ở đâu, chạy bằng loại chip nào, dữ liệu đặt tại đâu và chịu quy định xuất khẩu của quốc gia nào có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng triển khai sản phẩm trên thị trường quốc tế.

Doanh nghiệp Việt Nam có thể đứng trước bài toán mới

Với Việt Nam, diễn biến này cần được theo dõi ở góc độ chuỗi cung ứng hơn là câu hỏi đơn giản "chọn Mỹ hay Trung Quốc".

Việt Nam đang tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị điện tử, bán dẫn, trung tâm dữ liệu và AI. Doanh nghiệp trong nước đồng thời sử dụng nhiều nền tảng, thiết bị và phần mềm đến từ các hệ sinh thái công nghệ khác nhau.

[Suy luận] Nếu Mỹ tiến tới yêu cầu các đối tác phân định rõ hệ sinh thái công nghệ, doanh nghiệp Việt Nam có thể phải đánh giá lại ít nhất ba vấn đề: nguồn cung chip AI, nguồn gốc mô hình AI và khả năng tương thích với tiêu chuẩn của từng thị trường xuất khẩu.

Điều này có ý nghĩa với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ AI cho khách hàng quốc tế. Một công ty có thể chọn mô hình mã nguồn mở vì chi phí thấp, nhưng khách hàng tại một thị trường khác có thể yêu cầu tiêu chuẩn bảo mật, hạ tầng hoặc nguồn gốc công nghệ khác.

Tương tự, một trung tâm dữ liệu có thể phải cân nhắc kỹ hơn việc sử dụng chip nào nếu thiết bị đó chịu hạn chế xuất khẩu hoặc điều kiện sử dụng xuyên biên giới. Ở cấp chính sách, Việt Nam cũng cần theo dõi sự hình thành của các tiêu chuẩn AI khác nhau.

Nếu Mỹ và Trung Quốc xây dựng hai mạng lưới với những yêu cầu riêng về dữ liệu, chip, mô hình và an ninh, khả năng tương thích giữa các hệ thống sẽ trở thành vấn đề đối với quốc gia có nền kinh tế mở và quan hệ thương mại rộng như Việt Nam.

Cuộc đua AI bước sang giai đoạn liên minh

Sức mạnh AI từng được đo chủ yếu bằng số lượng chip, quy mô mô hình hoặc năng lực của các phòng nghiên cứu. Cách đo đó đang trở nên chưa đủ.

Mỹ đang tìm kiếm một chuỗi cung ứng AI gồm các quốc gia có công nghệ, tài nguyên và thị trường. Trung Quốc xây dựng một mạng lưới hợp tác AI rộng hơn, với 29 nước đã ký thỏa thuận thành lập WAICO. Điều đó có thể tạo ra một giai đoạn mới của cuộc cạnh tranh công nghệ.

Thay vì chỉ hỏi ai tạo ra mô hình AI tốt hơn, câu hỏi tiếp theo có thể là ai xây dựng được hệ sinh thái đủ lớn để mô hình đó có chip để chạy, điện để vận hành, dữ liệu để học, thị trường để triển khai và các quốc gia chấp nhận cùng một bộ quy tắc.

Nếu dự thảo mà Reuters tiếp cận trở thành chính sách chính thức, yêu cầu "không thể có cả hai" sẽ là dấu hiệu rõ hơn cho thấy Washington muốn biến mạng lưới AI thành một vấn đề về mức độ tin cậy chiến lược.

Khi đó, cuộc đua AI Mỹ Trung sẽ không còn đơn thuần là cuộc cạnh tranh giữa các hãng công nghệ. Nó có thể trở thành cuộc cạnh tranh giữa hai hệ sinh thái công nghệ toàn cầu.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng