Tắt internet toàn quốc gây thiệt hại kinh tế khổng lồ: Thế giới đang trả giá đắt

Ngày 28 tháng 2 năm 2026, Iran ban hành lệnh tắt internet trên diện rộng sau các đòn tấn công phối hợp của Mỹ và Israel nhằm vào Tehran. Đến ngày 28 tháng 4, đất nước 90 triệu dân này đã chịu đựng 59 ngày liên tiếp bị cắt mạng internet, với mức kết nối tụt xuống chỉ còn khoảng 2% so với bình thường, tương đương trạng thái gần như mất liên lạc hoàn toàn trong hơn 1.416 giờ. Thiệt hại kinh tế tích lũy đến ngày 16 tháng 4 đã lên tới khoảng 1,8 tỷ USD, tức ít nhất 35 triệu USD mỗi ngày trôi vào hư không.

Ứng dụng nhắn tin ngừng hoạt động. Giao dịch thanh toán thất bại. Hoạt động kinh doanh đóng băng. Trong một thế giới vận hành theo thời gian thực, lệnh tắt internet không đơn thuần là ngắt đường truyền dữ liệu mà là ngắt nhịp sống của toàn xã hội. Trường hợp Iran không phải là hiện tượng cá biệt mà đang trở thành một phần của xu hướng toàn cầu ngày càng lan rộng, khi các chính phủ coi việc tắt internet như một công cụ kiểm soát thông tin và trấn áp bất đồng quen thuộc.

UNESCO đã báo cáo về xu hướng ngày càng gia tăng các vụ tắt internet do nhà nước tài trợ. Ảnh: Shutterstock

Lịch sử leo thang của những vụ cắt mạng internet từ Ai Cập đến Iran

Vụ tắt internet do chính phủ ra lệnh đầu tiên được ghi nhận rộng rãi xảy ra tại Ai Cập vào ngày 27 tháng 1 năm 2011, trong bối cảnh làn sóng Mùa xuân Ả Rập bùng nổ. Theo chỉ đạo của Tổng thống Hosni Mubarak, các nhà cung cấp dịch vụ internet rút toàn bộ dữ liệu định tuyến và vô hiệu hóa cơ sở hạ tầng mạng chủ chốt chỉ trong vòng hai giờ. Cuộc cắt mạng internet kéo dài năm ngày đó khiến nền kinh tế số Ai Cập chịu thiệt hại ước tính 90 triệu USD.

Từ mốc lịch sử đó, thế giới không đi ngược lại mà leo thang theo hướng nguy hiểm hơn. Tháng 1 năm 2026, UNESCO lên tiếng cảnh báo về tình trạng tắt internet, khi ghi nhận hơn 300 vụ cắt mạng internet do nhà nước bảo trợ tại 54 quốc gia chỉ trong hai năm, đồng thời xác nhận năm 2024 là năm tệ nhất kể từ năm 2016.

Năm 2025 tiếp tục ghi nhận những con số đáng giật mình. Tổng thiệt hại kinh tế toàn cầu từ việc tắt internet đạt 19,7 tỷ USD, với hơn 200 vụ gián đoạn mạng tại 28 quốc gia, ảnh hưởng tới khoảng 800 triệu người và tổng thời gian gián đoạn vượt 120.000 giờ. Tính đến tháng 4 năm 2025, toàn thế giới đã ghi nhận 109 vụ tắt internet, gây thiệt hại GDP tích lũy 226 triệu USD tại các quốc gia chịu ảnh hưởng trực tiếp, và hiện vẫn còn 13 cuộc cắt mạng internet đang diễn ra trên toàn cầu.

Tắt internet không chỉ là một nút bấm, đằng sau là cả một hệ thống can thiệp kỹ thuật

Nhiều người vẫn hình dung tắt internet là một thao tác đơn giản như tắt công tắc điện. Thực tế hoàn toàn khác. Internet là một mạng lưới khổng lồ của các mạng nhỏ liên kết với nhau qua các nhà cung cấp dịch vụ, nhà vận hành đường truyền xương sống và giao thức định tuyến toàn cầu. Để cắt mạng internet, các chính phủ sử dụng ít nhất tám hình thức can thiệp kỹ thuật khác nhau.

Ở mức triệt để nhất, giới chức cắt điện nguồn vào các trạm phát sóng di động hoặc vô hiệu hóa các nút mạng của nhà cung cấp dịch vụ internet, từ đó xóa sổ hoàn toàn luồng thông tin tại nguồn. Tinh vi hơn, các cơ quan quản lý can thiệp vào giao thức định tuyến BGP (Border Gateway Protocol), khiến toàn bộ mạng lưới quốc gia biến mất khỏi bản đồ internet toàn cầu.

Thao túng hệ thống tên miền DNS cũng là cách được dùng phổ biến để chặn hoặc chuyển hướng lưu lượng truy cập đến các trang web và dịch vụ cụ thể, khiến chúng trông như đã ngoại tuyến dù thực tế vẫn tồn tại.

Bên cạnh đó, lọc nền tảng cho phép chặn các ứng dụng hoặc mạng xã hội nhất định trong khi phần còn lại của internet vẫn hoạt động. Kỹ thuật kiểm tra gói tin sâu (Deep Packet Inspection) phân tích và lọc lưu lượng mạng theo thời gian thực dựa trên nội dung và siêu dữ liệu, tạo ra khả năng can thiệp có chọn lọc cao, thường dùng để chặn các nền tảng như TikTok.

Ngoài ra còn có tấn công từ chối dịch vụ (DoS), hạ tầng giả mạo để theo dõi và chặn người dùng, cùng thắt nghẹt băng thông đến mức các dịch vụ trở nên không thể sử dụng được.

Khi tắt internet phục vụ chính trị, người dân và nền kinh tế phải gánh hậu quả

Các dữ liệu ghi nhận trong năm 2025 cho thấy rõ ràng quyết định tắt internet gần như luôn xuất phát từ tính toán chính trị. Từ tháng 9 đến tháng 10 năm 2025, Taliban áp đặt lệnh cắt mạng internet trên toàn lãnh thổ Afghanistan, làm tê liệt công tác nhân đạo, hoạt động báo chí và tiếp cận giáo dục, đặc biệt gây ảnh hưởng nặng nề đến phụ nữ và trẻ em gái.

Tại Nepal, tháng 9 năm 2025, giới chức chặn 26 dịch vụ mạng xã hội và nhắn tin giữa làn sóng bất ổn chính trị. Cameroon hạn chế internet trong cuộc bầu cử tổng thống tháng 10 năm 2025, cùng thời điểm Tanzania cũng áp đặt các biện pháp tắt internet và giới hạn trực tuyến xung quanh kỳ bầu cử của nước này. Sri Lanka còn đi xa hơn khi thông qua một đạo luật năm 2024 trao quyền kiểm soát nội dung trực tuyến diện rộng cho chính phủ, làm dấy lên lo ngại về không gian dân sự kỹ thuật số ngày càng thu hẹp.

Hệ lụy kinh tế luôn ập đến ngay lập tức. Hoạt động ngân hàng, chăm sóc sức khỏe, ứng phó khẩn cấp, giáo dục trực tuyến và toàn bộ giao dịch thương mại đóng băng khi internet ngừng hoạt động. Trong những tình huống khủng hoảng, điều đó còn đồng nghĩa với nguy hiểm tính mạng.

UNESCO đã kêu gọi các chính phủ thay thế rào cản kết nối bằng chính sách mở rộng tiếp cận, khẳng định quyền tiếp cận thông tin là bộ phận không thể tách rời của quyền tự do biểu đạt phổ quát. Nhưng với tốc độ leo thang của các vụ tắt internet trong những năm gần đây, 53 tỷ USD thiệt hại kinh tế trong năm năm và hàng trăm triệu cuộc sống bị đảo lộn rõ ràng vẫn chưa đủ để nhiều chính phủ thay đổi cách tiếp cận. Câu hỏi đặt ra không còn là tắt internet có gây thiệt hại kinh tế không, mà là xã hội toàn cầu sẵn sàng chịu đựng thiệt hại đó đến mức độ nào trước khi tìm ra lời đáp thực sự.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng