Vì sao thị trường viễn thông ít nhà mạng lại hiệu quả hơn

Thị trường viễn thông vận hành hiệu quả nhất thế giới không nhất thiết thuộc về các nền kinh tế phát triển nhất hay những quốc gia đông dân nhất, mà thuộc về những thị trường tạo được vòng tuần hoàn tích cực, trong đó đầu tư hạ tầng mạnh, mô hình kinh doanh hội tụ, khách hàng hài lòng và doanh nghiệp có đủ lợi nhuận để tiếp tục tái đầu tư.

Kết quả nổi bật được Kearney chỉ ra trong Chỉ số Viễn thông Toàn cầu 2026 sau khi khảo sát 34 thị trường trên các châu lục cho thấy số lượng nhà mạng càng gọn thì hiệu quả vận hành của ngành viễn thông càng cao.

Thị trường viễn thông lớn chưa chắc vận hành hiệu quả

Báo cáo của Kearney cho biết, quy mô thị trường và mức độ phát triển kinh tế không quyết định hiệu quả ngành viễn thông. Các thị trường trong chỉ số này chênh lệch nhau rất lớn, từ Qatar với dân số khoảng 3 triệu người cho tới Trung Quốc và Ấn Độ với dân số gần 1,5 tỷ người, nhưng cả nước lớn lẫn nước nhỏ đều nằm rải rác khắp bảng xếp hạng.

Malaysia là ví dụ điển hình khi quốc gia này chỉ đứng thứ 32 về GDP bình quân đầu người nhưng vươn lên vị trí thứ 6 trong chỉ số nhờ cấu trúc thị trường hợp lý, triển khai công nghệ đồng bộ và chính sách chủ động tạo đủ lợi nhuận để doanh nghiệp duy trì đầu tư hạ tầng, trong khi Mỹ dù có GDP bình quân đầu người rất cao vẫn xếp sau do mức độ hài lòng của khách hàng thấp và hiệu quả tài chính chưa đồng đều, dù mạng cáp quang và 5G đã được triển khai trên diện rộng.

Chỉ số viễn thông toàn cầu 2026 xếp hạng 34 thị trường theo 20 chỉ tiêu thành phần. Nguồn: Kearney

Báo cáo Kearney cho thấy mối liên hệ rõ giữa cấu trúc thị trường và hiệu quả vận hành của thị trường viễn thông, qua đó phần nào lý giải vì sao số lượng nhà mạng ít hơn có thể tạo ra kết quả tốt hơn. Trong cả mạng di động và mạng cố định, các thị trường có dưới bốn nhà mạng đều đạt điểm cao hơn về tài chính và thương mại, trong khi các thị trường có mức độ tập trung cao hơn còn ghi nhận điểm số tốt hơn về triển khai công nghệ và đạt kết quả ngang bằng hoặc cao hơn về cảm nhận của khách hàng.

Trong 34 thị trường được khảo sát, có 24 thị trường sở hữu ba nhà mạng di động hoặc ít hơn, trong khi 10 thị trường có từ bốn nhà mạng trở lên. Nhóm có ba nhà mạng hoặc ít hơn đạt điểm trung bình cao hơn ở mọi tiêu chí, trong khi điểm cảm nhận khách hàng của hai nhóm tương đương nhau. Qatar và UAE nằm trong nhóm dẫn đầu khi mỗi nước chỉ có hai nhà mạng quốc gia, đồng thời lọt top 5 về triển khai công nghệ và lần lượt xếp thứ nhất, thứ hai về cảm nhận khách hàng.

Thị trường viễn thông dưới bốn nhà mạng đạt điểm tài chính và thương mại cao hơn. Nguồn: Kearney

Cách lý giải nằm ở cấu trúc cạnh tranh của thị trường khi ba nhà mạng cùng các nhà mạng ảo sử dụng hạ tầng của họ vẫn tạo đủ sức ép để doanh nghiệp đổi mới, nâng cao chất lượng dịch vụ và duy trì mức giá cạnh tranh. Phương án xây dựng ba mạng có thể cần ít vốn hơn bốn mạng, giúp doanh nghiệp dành phần vốn tiết kiệm cho các hạng mục có tác động trực tiếp như mở rộng vùng phủ tại khu vực còn yếu hoặc nâng cấp hệ thống chăm sóc khách hàng.

Ở mạng cố định, xu hướng cũng tương tự khi trong 34 thị trường được khảo sát có 22 thị trường sở hữu ba nhà cung cấp dịch vụ Internet bán lẻ lớn hoặc ít hơn, trong khi 12 thị trường có từ bốn nhà cung cấp trở lên. Sự khác biệt về cảm nhận khách hàng còn rõ hơn khi các thị trường có mức độ tập trung cao đạt kết quả tốt hơn, qua đó dữ liệu của Kearney cho thấy số lượng nhà cung cấp Internet cố định càng nhiều thì điểm số của ngành càng thấp và kết quả hoạt động của thị trường càng kém.

Kearney chia các thị trường thành hai nhóm dựa trên cách ngành viễn thông tạo và duy trì giá trị. Nhóm vận hành hiệu quả hình thành một vòng tuần hoàn tích cực khi hạ tầng tốt nâng cao sự hài lòng của khách hàng, mức độ hài lòng cao thúc đẩy khả năng chi trả và dòng tiền tiếp tục quay trở lại đầu tư cho hạ tầng mới. Na Uy và Thụy Sĩ là hai ví dụ tiêu biểu khi duy trì kết quả tương đối đồng đều trên các trụ cột, thay vì vượt trội ở một tiêu chí riêng, nhờ đó điểm tổng thể cao hơn vị trí của họ ở từng tiêu chí.

Nhóm còn lại rơi vào chu kỳ bất lợi khi những vấn đề của ngành cùng xuất hiện trên nhiều phương diện và tác động lẫn nhau. Hà Lan là một trường hợp tiêu biểu khi khách hàng được hưởng hạ tầng công nghệ phát triển, độ phủ cáp quang cao và mức độ hài lòng tốt, nhưng cạnh tranh gay gắt lại làm giảm lợi nhuận của các nhà mạng, từ đó gây sức ép lên khả năng duy trì đầu tư trong tương lai. Hàn Quốc và Singapore cũng chỉ đứng trong nhóm phần tư thứ hai dù dẫn đầu về công nghệ, cho thấy lợi thế công nghệ chưa đủ để bảo đảm hiệu quả chung khi mức độ hài lòng của khách hàng thấp hơn kỳ vọng và lợi nhuận từ đầu tư thuộc nhóm thấp nhất trong chỉ số.

Cáp quang phủ nhanh hơn ở thị trường ít nhà cung cấp

Một trong những yếu tố dự báo tốt nhất cho cả độ phủ lẫn tỷ lệ sử dụng cáp quang chính là độ tập trung của thị trường. Ở nhóm thị trường tập trung, nơi ba nhà cung cấp lớn nhất nắm trên 80% thị phần, độ phủ cáp quang đạt 81% so với 68% ở nhóm thị trường có nhiều nhà cung cấp, còn tỷ lệ thuê bao đạt 58% so với 43%.

Thị trường viễn thông nhiều nhà cung cấp có điểm tổng thể thấp hơn nhóm ít nhà cung cấp. Nguồn: Kearney

Tại Tây Ban Nha, ba nhà cung cấp hàng đầu nắm hơn 80% thị phần, giúp độ phủ cáp quang đạt 95% và tỷ lệ thuê bao đạt 91%, trong khi các quy định thuận lợi cho đầu tư tạo điều kiện để nhà mạng sớm triển khai hạ tầng, thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ cáp đồng sang cáp quang trên diện rộng. Hàn Quốc và Singapore cũng đạt gần 100% về cả độ phủ lẫn tỷ lệ thuê bao nhờ chính phủ chủ động thúc đẩy phát triển hạ tầng, các nhà mạng tăng cường đầu tư và người tiêu dùng có mức độ am hiểu công nghệ cao, sẵn sàng chi trả cho các dịch vụ mới.

Tại Đức, cấu trúc thị trường cho thấy những hệ quả khi doanh nghiệp trì hoãn đầu tư hạ tầng mới. Dù là nền kinh tế phát triển, độ phủ cáp quang tại Đức mới đạt 40% và tỷ lệ thuê bao chỉ 15%. Các nhà mạng ưu tiên kéo dài vòng đời của hạ tầng cáp đồng thay vì đầu tư cáp quang, qua đó giảm áp lực vốn trong ngắn hạn nhưng làm suy yếu khả năng nâng cấp hạ tầng về lâu dài, khiến Đức đứng thứ 32 trong bảng xếp hạng.

Trải nghiệm khách hàng phản ánh chất lượng dịch vụ

Cảm nhận khách hàng là thước đo dễ nhận thấy nhất về chất lượng dịch vụ, dù chỉ số này thường phản ánh kết quả sau một khoảng thời gian do cần thời gian để khoản đầu tư vào hạ tầng chuyển thành dịch vụ đến người dùng. Chênh lệch điểm tổng thể giữa 10 thị trường dẫn đầu và 10 thị trường cuối bảng lên tới 12 điểm, trong đó nhóm dẫn đầu đạt kết quả cao hơn ở tất cả tiêu chí và thể hiện rõ nhất ở khả năng triển khai công nghệ.

Mười thị trường viễn thông đứng đầu vượt trội nhóm cuối bảng trên mọi tiêu chí. Nguồn: Kearney

Hội tụ cố định và di động, tức việc người dùng cùng lúc mua dịch vụ cố định và di động trong một gói, phát triển khác nhau giữa các thị trường. Những thị trường có tỷ lệ hội tụ cao đạt điểm tốt hơn về năng lực thương mại và điểm tổng thể, trong khi tỷ lệ hội tụ trung bình tại 34 thị trường được khảo sát đạt 57%. Các nhà mạng trong nhóm này chiếm tỷ trọng lớn hơn trong tổng chi tiêu của hộ gia đình và duy trì mức tăng giá dịch vụ di động gần với lạm phát.

Thị trường viễn thông có nhiều người dùng gói cố định và di động chung đạt điểm thương mại và tổng thể tốt hơn. Nguồn: Kearney

Yếu tố quyết định nằm ở độ tập trung của thị trường khi những thị trường vừa có tỷ lệ hội tụ cao vừa vận hành tốt thường sở hữu cấu trúc tập trung và đạt doanh thu bình quân trên mỗi người dùng di động cao so với thu nhập hộ gia đình. Ngược lại, các thị trường có tỷ lệ hội tụ cao nhưng có nhiều nhà mạng lại đạt điểm về định giá thấp hơn cả những thị trường có tỷ lệ hội tụ thấp, cho thấy khi nhà mạng nắm đủ thị phần, gói dịch vụ hội tụ có thể giúp tăng doanh thu bình quân mà vẫn giữ chân khách hàng, còn trong thị trường có nhiều nhà mạng, việc gộp các dịch vụ vào một gói dễ trở thành công cụ giảm giá để giành khách thay vì tạo thêm giá trị.

Trong nhiều năm qua, tách hạ tầng trạm phát sóng được xem là cách phổ biến để giải phóng giá trị khi các nhà mạng bán trạm cho đơn vị khác rồi thuê lại nhằm giảm áp lực nợ. Tuy nhiên, Kearney phát hiện mối liên hệ tích cực giữa quyền sở hữu trạm phát sóng và hiệu quả của thị trường viễn thông. Các thị trường nơi nhà mạng trực tiếp sở hữu trên 50% số trạm có xu hướng đạt điểm tổng thể cao hơn, trong khi phần lớn các thị trường có tỷ lệ sở hữu dưới 50% lại nằm ở nửa dưới bảng xếp hạng.

Các số liệu chưa cho phép xác định quan hệ nguyên nhân - kết quả và mối liên hệ này cũng có thể phản ánh chiều ngược lại, khi các nhà mạng tại những thị trường hoạt động kém chịu áp lực tài chính lớn hơn nên có xu hướng bán trạm để củng cố tình hình tài chính. Tuy vậy, Na Uy, Malaysia, UAE và Thái Lan đều có tỷ lệ sở hữu trạm cao và đạt điểm tốt hơn về triển khai công nghệ lẫn thương mại nhờ khả năng phối hợp triển khai thuận lợi, tiếp cận vị trí nhanh hơn khi nâng cấp hạ tầng và gắn kết chặt chẽ giữa kế hoạch phát triển mạng lưới với mục tiêu kinh doanh. Điều này đặt ra câu hỏi liệu các nhà mạng có đang đánh giá thấp giá trị chiến lược của quyền kiểm soát hạ tầng, vấn đề ngày càng được quan tâm trong cuộc tranh luận về chủ quyền hạ tầng thời gian qua.

Thị trường viễn thông giữ trên 50% sở hữu trạm phát sóng thường đạt điểm tổng thể cao. Nguồn: Kearney

Viễn thông là nền tảng của nền kinh tế số, vì vậy xây dựng một thị trường viễn thông vận hành hiệu quả nằm trong lợi ích quốc gia của mọi nước. Báo cáo Kearney cho thấy một thị trường viễn thông muốn duy trì vị thế dẫn đầu cần phối hợp đồng bộ nhiều yếu tố, từ hạ tầng, công nghệ, tài chính đến trải nghiệm khách hàng, đồng thời duy trì chính sách chủ động và kế hoạch đầu tư trong nhiều năm để tạo ra kết quả bền vững.

Phạm vi chỉ số được mở rộng tới nhiều khu vực cho thấy chu kỳ phát triển tích cực này không phụ thuộc vào quy mô quốc gia, GDP hay vị trí địa lý. Lịch sử phát triển của các nhà mạng và cấu trúc thị trường tạo ra những thách thức khác nhau, đồng thời đặt mỗi thị trường ở một giai đoạn riêng về triển khai công nghệ, cạnh tranh và thu hút đầu tư. Tuy nhiên, nếu nhà hoạch định chính sách đưa ra biện pháp phù hợp và các nhà mạng có hành động đúng hướng, mọi thị trường đều có khả năng xây dựng một ngành viễn thông vận hành hiệu quả.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng