ĐHQGHN và sứ mệnh làm chủ công nghệ lõi: Từ chỉ đạo của Tổng Bí thư đến lộ trình hành động

Nghị quyết 57 và bài toán công nghệ nguồn đặt ra cho đại học hàng đầu

Trong bài phát biểu tại lễ kỷ niệm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhắc đến Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia như một trong những quyết sách chiến lược quan trọng nhất mà Đảng đã ban hành trong giai đoạn hiện nay. Ông nhận định đường lối đã rõ, thể chế đang mở, nguồn lực đã và đang được chuẩn bị. Vấn đề quyết định hiện nay là hành động, hành động quyết liệt, đến nơi đến chốn.

Với ĐHQGHN, yêu cầu này không còn là định hướng chung chung. Tổng Bí thư chỉ đích danh nhà trường phải trở thành nơi hội tụ trí tuệ quốc gia để nghiên cứu, làm chủ và phát triển các công nghệ nền tảng gồm trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng mới, dữ liệu lớn và công nghệ xanh phục vụ phát triển bền vững. Đây đều là những lĩnh vực mà Việt Nam đang nhập khẩu công nghệ là chủ yếu, phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu và thiếu năng lực tự chủ ở tầng lõi.

Nghị quyết 57 ra đời trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu leo thang, khi nhiều quốc gia đang chạy đua để kiểm soát các công nghệ chiến lược. Thực tế này đặt ra câu hỏi sống còn Việt Nam có thể làm chủ công nghệ nguồn ở mức độ nào, và ĐHQGHN sẽ đóng vai trò gì trong hành trình đó?

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Lễ kỷ niệm 120 năm ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội sáng 16/5, nhấn mạnh yêu cầu làm chủ các công nghệ lõi như AI, bán dẫn và dữ liệu lớn.

Câu trả lời không thể đến từ một nghị quyết, dù mạnh mẽ đến đâu. Nó phải đến từ năng lực thực chất của hệ thống đại học, từ chất lượng nghiên cứu cơ bản, từ mức độ gắn kết giữa phòng thí nghiệm và thị trường, giữa nhà khoa học và doanh nghiệp, giữa tri thức hàn lâm và bài toán phát triển quốc gia.

Trong bức tranh đó, ĐHQGHN giữ vị trí đặc biệt. Đây là cơ sở giáo dục đại học duy nhất của Việt Nam được trao Huân chương Sao vàng và hiện tiếp tục nhận Huân chương Lao động hạng nhất. Nhà trường đang vận hành nhiều nhóm nghiên cứu mạnh trong các lĩnh vực vật lý, hóa học, khoa học máy tính, công nghệ nano, y sinh và khoa học môi trường. Song khoảng cách giữa năng lực hiện tại và yêu cầu mà Tổng Bí thư đặt ra là không nhỏ, và thu hẹp khoảng cách đó đòi hỏi cả quyết tâm lẫn nguồn lực đột phá.

Mục tiêu top 100 châu Á và bài toán hạ tầng khoa học

Một trong những tuyên bố được chú ý nhất trong bài phát biểu của Tổng Bí thư là việc ông tán đồng mục tiêu Giám đốc ĐHQGHN đặt ra đến năm 2030 lọt vào nhóm 100 đại học hàng đầu châu Á và đến năm 2035 vào nhóm 300 đại học hàng đầu thế giới. Ông còn đề nghị một số ngành mũi nhọn phải đứng vào nhóm 100 toàn cầu.

Đây là mục tiêu đầy tham vọng nhưng không phải không có cơ sở. Trong bảng xếp hạng QS châu Á 2025, ĐHQGHN đang ở vị trí trong nhóm 100 và có xu hướng cải thiện đều đặn qua từng năm. Tuy nhiên, bước nhảy vọt để cạnh tranh ngang hàng với các đại học hàng đầu trong khu vực như Đại học Quốc gia Singapore (NUS), ĐH Bắc Kinh, ĐH Tokyo hay KAIST Hàn Quốc đòi hỏi những điều kiện khắt khe hơn nhiều so với quỹ đạo tăng trưởng hiện tại.

Khu đô thị đại học Hòa Lạc được định hướng phát triển theo mô hình xanh, thông minh, gắn kết với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và công nghệ cao.

Trước hết là hạ tầng khoa học. Tổng Bí thư chỉ đạo khẩn trương hoàn thiện Khu đô thị đại học Hòa Lạc theo hướng xanh, thông minh, hiện đại, kết nối hữu cơ với Khu Công nghệ cao Hòa Lạc để hình thành hệ sinh thái đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo hàng đầu cả nước. Đây là tầm nhìn đúng đắn bởi không thể xây dựng đại học đẳng cấp quốc tế trên nền hạ tầng thiếu hụt phòng thí nghiệm hiện đại, thiếu không gian sáng tạo và thiếu kết nối với hệ sinh thái công nghiệp.

Thứ hai là nhân lực khoa học đầu ngành. Các đại học hàng đầu khu vực thu hút nhân tài bằng chính sách đãi ngộ cạnh tranh, điều kiện nghiên cứu hiện đại và môi trường học thuật cởi mở. ĐHQGHN muốn bứt phá thì không thể chỉ dựa vào đội ngũ trong nước mà phải có chính sách đủ mạnh để mời gọi các nhà khoa học người Việt đang làm việc ở nước ngoài và thu hút chuyên gia quốc tế.

Thứ ba là tài chính. Tổng Bí thư nhấn mạnh đầu tư cho ĐHQGHN phải được coi là đầu tư chiến lược cho tương lai quốc gia, với cơ chế tài chính đặc thù và nguồn lực đủ mạnh. Điều này đặt ra yêu cầu cụ thể với Chính phủ trong việc thiết kế cơ chế ngân sách riêng cho ĐHQGHN, không thể áp dụng khuôn khổ tài chính đại trà như hiện nay nếu muốn đạt được những đột phá thực chất.

Từ phòng thí nghiệm ra thị trường thương mại hóa nghiên cứu là chìa khóa

Sinh viên và nhà nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Hà Nội tham gia các hoạt động nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ mới.

Một điểm nhấn quan trọng khác trong bài phát biểu của Tổng Bí thư là yêu cầu ĐHQGHN phải trở thành trung tâm kết nối tri thức với phát triển, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và cho phép hình thành các doanh nghiệp khoa học công nghệ từ phòng thí nghiệm. Ông cũng nhấn mạnh cần quan tâm đến lợi ích của các nhà khoa học trực tiếp, một vấn đề lâu nay vẫn là điểm nghẽn khiến nhiều kết quả nghiên cứu không tìm được đường ra thị trường.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các đại học có thứ hạng cao và tác động xã hội lớn đều có mô hình chuyển giao công nghệ chuyên nghiệp. MIT có văn phòng Technology Licensing Office xử lý hàng trăm bằng sáng chế mỗi năm. NUS Singapore vận hành chương trình spin-off giúp hàng chục startup công nghệ ra đời từ khuôn viên trường mỗi năm.

Ở Việt Nam, mô hình này còn mờ nhạt. Rào cản đến từ nhiều phía luật sở hữu trí tuệ chưa hoàn thiện đủ để bảo vệ tác giả, cơ chế phân chia lợi nhuận giữa nhà trường và nhà khoa học còn bất cập, thiếu quỹ đầu tư mạo hiểm chuyên biệt cho spin-off từ đại học, và văn hóa học thuật vẫn coi công bố quốc tế là thước đo duy nhất của thành công.

Nghị quyết 57 mở ra kỳ vọng tháo gỡ các rào cản thể chế này. Nhưng để ĐHQGHN thực sự trở thành địa chỉ mà doanh nghiệp tìm đến để cùng phát triển công nghệ, nhân lực và mô hình kinh doanh mới như Tổng Bí thư mong muốn, nhà trường cần chủ động đi trước xây dựng văn phòng chuyển giao công nghệ chuyên nghiệp, thiết lập quỹ hỗ trợ khởi nghiệp từ nghiên cứu, và hình thành các chương trình đặt hàng nghiên cứu với doanh nghiệp công nghệ lớn.

Kết nối với Khu Công nghệ cao Hòa Lạc là cơ hội hiếm có. Nếu ĐHQGHN và Khu Công nghệ cao Hòa Lạc tạo được một hệ sinh thái thực sự tích hợp, trong đó sinh viên có thể thực tập, nhà khoa học có thể spin-off, doanh nghiệp có thể đặt hàng và cùng phát triển sản phẩm, thì đây sẽ là mô hình đáng kỳ vọng cho giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Đó cũng chính là con đường ngắn nhất để hiện thực hóa thông điệp mạnh mẽ của Tổng Bí thư tri thức đại học không thể chỉ dừng lại trong giảng đường mà phải được chuyển hóa thành chính sách tốt hơn, công nghệ hữu ích hơn và cuộc sống người dân tốt đẹp hơn.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng