Xã thương mại điện tử và hướng đi để người dân bán hàng lâu dài

Xã thương mại điện tử và khả năng duy trì hoạt động bán hàng trực tuyến của người dân là nội dung trọng tâm tại Hội nghị xã thương mại điện tử toàn quốc lần thứ nhất năm 2026, diễn ra chiều 11/11 tại Hà Nội. Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn chủ trì hội nghị với chủ đề "Công Thương đưa thương mại điện tử về xã, bệ phóng tăng trưởng hai con số". Sự kiện kết nối trực tuyến với Sở Công Thương và chính quyền xã, phường tại 34 tỉnh, thành phố.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn chủ trì Hội nghị xã thương mại điện tử toàn quốc lần thứ nhất năm 2026, tổ chức chiều 11/11 tại Hà Nội và kết nối trực tuyến tới 34 tỉnh, thành phố. Ảnh BTC

Báo Công Thương phối hợp với Cục Thương mại điện tử tổ chức hội nghị, với sự đồng hành của TikTok Shop. Đây là lần đầu tiên cơ quan quản lý, chính quyền cấp xã, doanh nghiệp và nền tảng cùng trao đổi về cách đưa mục tiêu phát triển thương mại điện tử quốc gia vào thực tiễn từng địa phương.

Theo Cục Thương mại điện tử, quy mô thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước và chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa, doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Tuy nhiên, hoạt động thương mại điện tử vẫn tập trung chủ yếu ở hai đô thị lớn. Chỉ số Thương mại điện tử 2026 do Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam công bố ghi nhận TP. Hồ Chí Minh đạt 91,1 điểm, Hà Nội đạt 87,5 điểm, trong khi mức trung bình cả nước chỉ là 15,8 điểm. Tỷ trọng giữa hai thành phố lớn và các địa phương còn lại vẫn ở mức 70/30, cho thấy hoạt động kinh doanh trực tuyến chưa phân bố đồng đều trên cả nước.

Thực trạng thương mại điện tử bộc lộ rõ nhất ở cấp xã. Để phác họa tình hình triển khai tại cơ sở, Báo Công Thương rà soát cổng thông tin của 3.321 xã, phường, đặc khu, với dữ liệu chốt ngày 4/11/2026. Trong 2.497 đơn vị có đủ dữ liệu, 587 xã từng tổ chức hoạt động liên quan đến thương mại điện tử. Tuy nhiên, chỉ 178 xã, tương đương 7,1%, công bố kết quả triển khai. Đặc biệt, chỉ 18 xã đưa ra số liệu cụ thể về đơn hàng, doanh thu hoặc số hộ kinh doanh trực tuyến.

Tổng Biên tập Báo Công Thương Nguyễn Văn Minh cho biết trong 2.497 xã, phường đủ dữ liệu, mới có 18 đơn vị nêu được số đơn hàng, doanh thu hay số hộ bán hàng. Ảnh BTC

Tổng Biên tập Báo Công Thương Nguyễn Văn Minh lưu ý, những thông tin này do chính quyền địa phương tự đăng tải, chưa phải số liệu thống kê chính thức. Ông nhận định: "Chúng ta nhắc tới thương mại điện tử nhiều hơn là đo được nó". Ông cũng dẫn trường hợp xã Mỹ Xương đã đầu tư hơn 4,6 tỷ đồng nhưng chưa công bố được doanh thu từ hoạt động này.

Công tác đo lường kết quả thương mại điện tử ở cấp xã đã được đưa vào hệ thống quy định và tiêu chí quốc gia. Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 và Nghị định số 248/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg đưa nội dung triển khai hiệu quả thương mại điện tử vào tiêu chí 7.3 của Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới. Thông tư số 17/2026/TT-BCT hướng dẫn thực hiện tiêu chí này với 13 chỉ tiêu cụ thể. Theo đó, chính quyền cấp xã phải theo dõi và đánh giá hoạt động thương mại điện tử trên địa bàn. Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu 60% số xã có thương nhân bán hàng hoặc cung ứng dịch vụ trực tuyến. Các địa phương ngoài Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh cũng phải đóng góp 50% giá trị giao dịch bán lẻ trực tuyến tới người tiêu dùng cả nước.

Mô hình "Xã, phường thương mại điện tử", gọi tắt là xã thương mại điện tử, do TikTok Shop phối hợp với Cục Thương mại điện tử triển khai thí điểm từ tháng 1/2026. Số liệu TikTok Shop cập nhật đến ngày 31/10/2026 cho thấy cả ba địa phương Bình Lư (Lai Châu), Phượng Dực (Hà Nội) và Chợ Lách (Vĩnh Long) đều ghi nhận kết quả bước đầu.

Kết quả mô hình xã thương mại điện tử tại ba xã thí điểm, tính đến ngày 31/10/2026, theo số liệu của TikTok Shop

Tại Bình Lư, chương trình bắt đầu từ tháng 1, đào tạo 20 nhà bán hàng và nhà tiếp thị liên kết. Trong số này, 8 người, tương đương 40%, đã tự kinh doanh và ghi nhận tăng trưởng, với 9.324 đơn hàng. Phượng Dực triển khai từ tháng 6, đào tạo 80 người. Có 42 người, tương đương 52%, tự kinh doanh và tạo ra 73.070 đơn hàng. Trong khi đó, Chợ Lách bắt đầu từ tháng 8, đào tạo 66 người. Có 50 người, tương đương 76%, tự vận hành hoạt động kinh doanh, với 81.521 đơn hàng. Tính chung ba địa phương, chương trình đã đào tạo 166 người, trong đó 100 người tự kinh doanh, tạo ra tổng cộng 163.915 đơn hàng.

Chợ Lách là một trong những địa phương có kết quả nổi bật trong mô hình xã thương mại điện tử. Ông Trần Quốc Tuấn, Đại biểu Quốc hội, Giám đốc Sở Công Thương Vĩnh Long, cho biết sau hơn hai tháng triển khai, từ ngày 17/8 đến 19/10, mô hình thu hút 66 nhà bán hàng, vượt mục tiêu 60 chủ thể. Người dân đưa 1.340 sản phẩm lên môi trường số, gấp 67 lần mục tiêu ban đầu. Trong thời gian này, các nhà bán hàng tạo hơn 50.000 đơn hàng, tiêu thụ gần 77.000 sản phẩm và đăng hơn 5.445 video, bài viết, thu hút 2,6 triệu lượt xem.

Ông Trần Quốc Tuấn, Đại biểu Quốc hội, Giám đốc Sở Công Thương Vĩnh Long, chia sẻ kết quả hơn hai tháng thử nghiệm ở xã Chợ Lách, với 66 nhà bán hàng, 1.340 sản phẩm đưa lên môi trường số và hơn 50.000 đơn hàng.

Riêng phiên livestream ngày 21/10 kéo dài ba giờ, với sự tham gia của 20 nhà bán hàng, ba nhà sáng tạo nội dung và Bưu điện tỉnh Vĩnh Long. Phiên phát trực tiếp chốt 2.330 đơn hàng, tiếp cận 4,1 triệu lượt người xem. Dù ghi nhận kết quả tích cực, ông Tuấn nhìn nhận mô hình vẫn cần hoàn thiện. Giám đốc Sở Công Thương Vĩnh Long cho biết: "Chưa phải là một mô hình hoàn chỉnh, càng chưa phải là câu trả lời cho mọi địa bàn".

Tại Phượng Dực, ông Lê Văn Bính, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã, cho biết địa phương hiện có 458 nhà bán hàng trên các sàn thương mại điện tử và đặt mục tiêu nâng con số này lên 1.000. Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn cũng dẫn trường hợp một cơ sở mây tre ở xã đã bán gần 22.000 sản phẩm trong ba tháng. Ở Bình Lư, bà Vũ Thị Bích Hồng, chủ kênh Cô Ba Hồng, cho biết sản phẩm miến dong của địa phương tiêu thụ khoảng 100 tấn trong bốn tháng nhờ thương mại điện tử. Trước đó, gần 600 tấn khoai sâm Sìn Hồ cũng được bán qua kênh trực tuyến.

Bà Trần Thị Tân, Giám đốc Trách nhiệm xã hội và Hợp tác chiến lược TikTok Shop, giới thiệu mô hình xã thương mại điện tử được xây dựng để tháo sáu điểm nghẽn khi đưa thương mại điện tử về cơ sở. Ảnh BTC

Theo bà Trần Thị Tân, Giám đốc Trách nhiệm xã hội và Hợp tác chiến lược TikTok Shop, mô hình xã thương mại điện tử được xây dựng từ kinh nghiệm ba năm đồng hành với các chương trình hỗ trợ trong giai đoạn 2023-2025. Qua quá trình này, TikTok Shop xác định sáu vấn đề cần giải quyết, gồm đào tạo thiếu liên tục và ít thực hành; hộ kinh doanh hoạt động riêng lẻ; thiếu lực lượng hỗ trợ tại chỗ; sản phẩm chưa chuẩn hóa thông tin, hình ảnh và nguồn gốc; nguồn cung thiếu ổn định; logistics chưa phù hợp với đặc điểm từng địa bàn.

Đại diện TikTok Shop cho rằng cần đánh giá kết quả trên cả số người được đào tạo, số đơn hàng phát sinh và khả năng tự duy trì hoạt động kinh doanh sau khi kết thúc hỗ trợ, thay vì chỉ nhìn vào kết quả ngắn hạn. Sau giai đoạn thí điểm, các địa phương đã lên kế hoạch mở rộng mô hình sang Than Uyên (Lai Châu), Bát Tràng và Thư Lâm (Hà Nội).

Tại các phiên thảo luận, những người trực tiếp bán hàng trực tuyến ở cấp xã bày tỏ nhiều lo ngại về chi phí và cách vận hành của các sàn. Ông Lê Văn Bính, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Phượng Dực (Hà Nội) cho biết phí bán hàng trên TikTok Shop và Shopee tăng, khiến hộ sản xuất nhỏ khó cân đối chi phí và duy trì hoạt động. Người bán còn phải đáp ứng nhiều quy định của sàn, chỉ một vài lỗi cũng có thể khiến gian hàng mất xếp hạng 5 sao. Ông đề nghị ngành Công Thương xem xét tháo gỡ vướng mắc về phí và quy định vận hành, bảo đảm quyền lợi của cả người tiêu dùng và nhà bán hàng.

Ông Lê Văn Bính, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Phượng Dực (Hà Nội), cho biết xã có 458 nhà bán hàng trên các sàn. Ông đề nghị tháo gỡ vướng mắc về phí bán hàng đang gây áp lực lên các hộ sản xuất nhỏ. Ảnh BTC

Ông Nguyễn Bá Kiện, Phó Chủ tịch HĐND xã Bình Lư (Lai Châu), cho biết sau khoảng một năm được hỗ trợ, địa phương vẫn khó duy trì nguồn hàng ổn định để nhà bán hàng và nhà sáng tạo nội dung tổ chức livestream thường xuyên. "Bán hàng là một chuyện, vận hành là việc hết sức khó khăn", ông Kiện nói. Theo ông, cước vận chuyển ở vùng cao cộng với phí sàn khiến hàng hóa địa phương khó cạnh tranh về giá. Bà Vũ Thị Bích Hồng cho biết một đơn hàng từ Lai Châu đến TP. Hồ Chí Minh có thể mất tới một tuần mới đến tay khách, dễ vượt thời hạn giao hàng của nền tảng. Trong khi đó, hàng nghìn người dân đã qua đào tạo đang xem bán hàng trực tuyến là cơ hội tạo sinh kế.

Ông Nguyễn Bá Kiện, Phó Chủ tịch HĐND xã Bình Lư (Lai Châu), cho rằng ở vùng cao, cước vận chuyển cộng thêm phí sàn khiến hàng địa phương khó cạnh tranh về giá.

Nhà sáng tạo nội dung Lê Đăng Khoa (PewPew) kể trường hợp một nhà vườn chưa quen xử lý lượng đơn tăng đột biến khi bán mận trực tuyến. Có đơn mất một tuần mới đến tay khách, lúc đó mận đã lên men, "gần như đã thành rượu mận". Khách hàng phàn nàn với chính nhà sáng tạo nội dung đã giới thiệu sản phẩm.

Bà Hà Thị Thanh Tâm, Chủ tịch UBND xã Mường Ảng (Điện Biên), địa phương có hơn 2.100 ha cà phê và khoảng 18 sản phẩm OCOP, cho biết người dân còn e ngại kinh doanh trực tuyến vì ba lý do. Địa phương chưa có kênh tiêu thụ ổn định trên nền tảng số; người dân thiếu kỹ năng bán hàng, đưa sản phẩm lên sàn và vận hành gian hàng; trong khi chi phí quảng cáo và các khoản phí liên quan còn cao.

Trước những ý kiến ấy, ông Nguyễn Lâm Thanh, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ TikTok Việt Nam, giải thích một phần phí sàn được sử dụng cho các chương trình tiếp thị, giảm giá và hỗ trợ người tiêu dùng. Ông cho biết trong năm 2026, nền tảng đã làm việc trực tiếp với hơn 200 xã, phường. Năm 2027, TikTok cam kết hỗ trợ chính quyền địa phương xây dựng kênh chính thức có dấu tích xanh, hướng tới ít nhất 100 triệu lượt tiếp cận cho mỗi địa phương tham gia chương trình.

Ông Nguyễn Lâm Thanh, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ TikTok Việt Nam, cho biết năm 2026 nền tảng đã làm việc trực tiếp với hơn 200 xã, phường. Ông cam kết tiếp tục đồng hành cùng các địa phương trong năm 2027. Ảnh BTC

Theo Ban Tổ chức, trong sáu tháng cuối năm 2026, nhà bán hàng mới tại các địa phương triển khai mô hình được tiếp cận gói hỗ trợ trị giá tối đa 200 triệu đồng mỗi đơn vị. Gói này gồm miễn hoa hồng và phí giao dịch trong 60 ngày, tín dụng quảng cáo và phiếu mua hàng ưu đãi. TikTok Shop đặt mục tiêu đến năm 2027, mỗi tỉnh, thành phố có ít nhất một xã, phường tham gia mô hình xã thương mại điện tử.

Để xây dựng một xã thương mại điện tử, ông Nguyễn Văn Minh, Tổng Biên tập Báo Công Thương đề xuất công thức "năm cái một", gồm một sản phẩm chủ lực, một người dẫn dắt, một đầu mối hỗ trợ, một điểm tập kết chung và một cuốn sổ theo dõi kết quả. Ông dẫn ví dụ Bình Lư có làng miến với hơn 45 năm sản xuất, Cô Ba Hồng bao tiêu sản phẩm cho 20 hộ, Phượng Dực có ba phòng livestream miễn phí và Chợ Lách có 66 nhà bán hàng tham gia.

Tổng Biên tập Báo Công Thương cho biết, năm yếu tố này phụ thuộc lẫn nhau, chỉ cần một khâu không hoạt động, cả mô hình có thể thất bại. Vì vậy, chính quyền cấp xã không nên xây dựng sàn thương mại điện tử riêng hoặc giao chỉ tiêu livestream cho cán bộ thay người dân bán hàng. Ông đề xuất đánh giá hiệu quả qua bốn nhóm chỉ số. Nhóm thứ nhất là số chủ thể tham gia, số gian hàng đang hoạt động và số người được đào tạo. Nhóm thứ hai là số đơn hàng thành công. Nhóm thứ ba là doanh thu và thị trường tiêu thụ. Nhóm cuối cùng là khả năng duy trì hoạt động, chi phí kinh doanh và an toàn giao dịch.

Ông Nguyễn Đức Lê, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, khuyến nghị các xã chuẩn hóa sản phẩm, minh bạch nguồn gốc. Ông cũng đề nghị hướng dẫn người bán xác thực danh tính và kê khai thuế ngay từ đầu. Ảnh BTC

Ông Nguyễn Đức Lê, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, khuyến nghị các xã chuẩn bị tham gia mô hình cần chuẩn hóa sản phẩm, minh bạch nguồn gốc, hướng dẫn người dân xác thực danh tính điện tử và kê khai thuế ngay từ đầu. Theo ông, cứ đào tạo 10 người thì ít nhất 5-6 người phải có thể tự bán hàng trực tuyến. Mỗi xã nên thành lập tổ hỗ trợ khoảng ba người có kinh nghiệm. Với những địa bàn hạ tầng còn yếu, địa phương có thể bố trí điểm tập kết hàng chung để đơn vị vận chuyển thu gom tại một địa điểm, giảm công sức và chi phí giao nhận.

Theo bà Nguyễn Thị Minh Huyền, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử, Cục đang chia sẻ dữ liệu thương mại điện tử với 34 tỉnh, thành phố trong giai đoạn thí điểm. Trong năm 2026, Cục đã thúc đẩy gần 20 Sở Công Thương ký thỏa thuận hợp tác với doanh nghiệp, tổ chức hơn 40 chương trình và lớp tập huấn, hướng dẫn gần 1.000 nhà bán hàng thực hành trên nền tảng số. Các hoạt động này còn phối hợp tổ chức gần 100 phiên livestream, tạo thêm hơn 8.500 đơn hàng.

Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử Nguyễn Thị Minh Huyền cho biết Cục đang chia sẻ dữ liệu thương mại điện tử cho 34 tỉnh, thành phố, giúp địa phương chọn đúng địa bàn và sản phẩm có lợi thế. Ảnh BTC

Tại Đồng Tháp, chuỗi hoạt động liên kết vùng đã đưa 1.000 sản phẩm OCOP đến người mua qua kênh trực tuyến. Riêng mặt hàng dứa tiêu thụ hơn 3,5 tấn trong 90 phút. Để mở rộng mô hình xã thương mại điện tử, Cục theo đuổi phương châm "Lựa chọn điển hình, Kết nối nguồn lực, Lan tỏa mô hình thành công".

Từ kinh nghiệm triển khai tại Chợ Lách, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Vĩnh Long kiến nghị Bộ Công Thương ban hành bộ công cụ hướng dẫn xây dựng xã thương mại điện tử thống nhất trên toàn quốc, gắn với tiêu chí 7.3. Các nền tảng cần thiết kế những gói hỗ trợ theo ba giai đoạn "khởi động, tăng tốc, tự vận hành" để nhiều địa phương có thể áp dụng. Doanh nghiệp bưu chính cũng cần phát triển giải pháp vận chuyển phù hợp với đặc thù nông sản, cây giống và hoa kiểng.

Giám đốc Sở Công Thương Vĩnh Long, ví ngân sách chỉ là "cần câu", không phải "con cá". Ông cho biết tỉnh sẽ ban hành quyết định về định mức hỗ trợ cho các nội dung thiết yếu của mô hình vào cuối tháng 11/2026.

Kết luận hội nghị, Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn giao Cục Thương mại điện tử chủ trì góp ý để Bộ Nông nghiệp và Môi trường điều chỉnh hướng dẫn thực hiện tiêu chí 7.3, thống nhất cách thống kê kết quả phát triển thương mại điện tử cấp xã. Cục cũng cần hướng dẫn người bán quy mô nhỏ ở nông thôn thực hiện nghĩa vụ định danh và tiếp tục tổ chức đào tạo đến cấp xã, gắn với thực hành.

Đại biểu cơ quan quản lý, chính quyền xã, nền tảng và doanh nghiệp chụp ảnh lưu niệm tại Hội nghị xã thương mại điện tử toàn quốc ở Bộ Công Thương, ngày 11/11/2026. Ảnh BTC

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước được giao phối hợp chuẩn hóa sản phẩm OCOP cấp xã, triển khai truy xuất nguồn gốc và phòng chống hàng giả mạo danh đặc sản địa phương. Để bảo đảm mỗi xã thương mại điện tử có số liệu thực chất, các Sở Công Thương được đề nghị đưa thương mại điện tử vào kịch bản tăng trưởng của tỉnh, xác định số liệu ban đầu theo từng nhóm xã, xây dựng chỉ tiêu, công khai kế hoạch, lập sổ theo dõi và kiểm tra mẫu số liệu do cấp xã báo cáo.

Chính quyền cấp xã cần bố trí đầu mối phụ trách, báo cáo cụ thể số hộ đang bán hàng trực tuyến, số đơn hàng và doanh thu có nguồn đối chiếu. Các nền tảng thương mại điện tử và doanh nghiệp bưu chính cần công khai biểu phí, lộ trình thu phí sau ưu đãi, phối hợp với địa phương giảm chi phí giao hàng chặng đầu ở vùng cao và cung cấp số liệu tổng hợp theo từng địa bàn. Với kiến nghị đơn giản hóa hướng dẫn kê khai thuế, thuộc thẩm quyền Bộ Tài chính và Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Ban Tổ chức sẽ báo cáo lãnh đạo Bộ để gửi văn bản tới các cơ quan liên quan. Hội nghị xã thương mại điện tử cũng được đề xuất duy trì thành diễn đàn thường niên của ngành Công Thương.

Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn nhấn mạnh hiệu quả của mô hình phải được đo bằng kết quả cụ thể tại từng xã, gồm số người dân tự bán được hàng, số sản phẩm có đầu ra ổn định và mức tăng thu nhập. Theo ông, khi mô hình xã thương mại điện tử đi vào hoạt động bền vững, mỗi địa phương sẽ có thêm động lực đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của cả nước.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng