Cú hích thúc đẩy chuyển dịch năng lượng

Đó là những đánh giá của PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng (PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - Chuyên gia kinh tế, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân) trong buổi phỏng vấn với Điện tử và Ứng dụng về ý nghĩa của Chỉ thị 09/CT-TTg trong bối cảnh tình hình thế giới đang biến động ảnh hưởng đến nguồn cung dầu mỏ, khí đốt…

Ngày 19/3/2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ký ban hành Chỉ thị 09/CT-TTg về việc tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện.

Chỉ thị nêu rõ, trong thời gian qua, tình hình chính trị, kinh tế và an ninh trên thế giới có nhiều biến động phức tạp, xung đột quân sự và căng thẳng địa chính trị tại nhiều khu vực trên thế giới gia tăng, nhất là tại một số khu vực sản xuất và trung chuyển năng lượng lớn của thế giới, tác động trực tiếp đến nguồn cung dầu mỏ, khí đốt và than trên thị trường quốc tế, làm đứt gãy nguồn cung và gây biến động mạnh về giá năng lượng, tạo nhiều thách thức đối với các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, làm gia tăng rủi ro đối với an ninh năng lượng của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Do đó, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được xác định là một trong những giải pháp quan trọng hàng đầu nhằm giảm thiểu rủi ro về nguồn cung năng lượng, giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế, đồng thời góp phần bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia và phát triển bền vững

Phóng viên: Thưa ông, Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Chỉ thị 09 về tăng cường tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện. Trong bối cảnh xung đột địa chính trị khiến nguồn cung năng lượng toàn cầu bị ảnh hưởng, ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của chỉ đạo này?

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Chỉ thị 09 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện được đánh giá là một quyết sách kịp thời trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu đang đối mặt với nhiều biến động. Xung đột địa chính trị kéo dài đã làm gián đoạn nguồn cung, đẩy giá các mặt hàng như dầu mỏ, khí đốt và than lên mức cao, tạo áp lực lớn đối với nhiều nền kinh tế, trong đó có Việt Nam.

Với đặc thù phụ thuộc một phần vào năng lượng nhập khẩu, Việt Nam khó tránh khỏi những tác động lan tỏa từ thị trường quốc tế. Chi phí năng lượng tăng không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất mà còn kéo theo chi phí vận tải, logistics, từ đó làm gia tăng áp lực lạm phát. Trong bối cảnh đó, Chỉ thị 09 được ví như “cơn mưa đúng lúc”, giúp định hướng rõ ràng cho các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp trong việc ứng phó với thách thức trước mắt, đồng thời chuẩn bị cho chiến lược dài hạn.

Điểm đáng chú ý là Chỉ thị không chỉ dừng lại ở các giải pháp tình thế mà còn nhấn mạnh yêu cầu đẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu năng lượng. Việc thúc đẩy phát triển các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, sinh khối… không chỉ góp phần giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch mà còn mở ra cơ hội hình thành các ngành công nghiệp mới, thân thiện với môi trường. Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh toàn cầu đang hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và giảm phát thải.

Bên cạnh đó, việc tăng cường tiết kiệm năng lượng được xem là giải pháp “hai trong một” khi vừa giúp giảm áp lực lên nguồn cung, vừa trực tiếp cắt giảm chi phí cho nền kinh tế. Thực tế cho thấy, cường độ sử dụng năng lượng của Việt Nam vẫn còn ở mức cao so với nhiều quốc gia trong khu vực, do công nghệ sản xuất còn lạc hậu và hiệu quả sử dụng chưa tối ưu. Vì vậy, đẩy mạnh các biện pháp tiết kiệm năng lượng không chỉ mang ý nghĩa ngắn hạn mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

Ngoài ra, việc thúc đẩy phát triển giao thông điện cũng là một bước đi quan trọng. Khi hệ thống phương tiện giao thông dần chuyển sang sử dụng điện, nhu cầu tiêu thụ xăng dầu sẽ giảm, qua đó góp phần giảm áp lực nhập khẩu và cải thiện cán cân năng lượng. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần có sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng, đặc biệt là hệ thống trạm sạc, cũng như các cơ chế khuyến khích đủ mạnh để thu hút người dân và doanh nghiệp tham gia.

Chỉ thị 09 không chỉ là phản ứng chính sách trước những biến động ngắn hạn của thị trường năng lượng mà còn thể hiện tầm nhìn chiến lược trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam giảm thiểu rủi ro từ bên ngoài, ổn định kinh tế vĩ mô và tiến tới một mô hình tăng trưởng bền vững hơn trong tương lai.

Phóng viên: Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, bình quân khoảng 10%/năm, theo ông, tiết kiệm năng lượng đóng vai trò như thế nào?

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, bình quân khoảng 10%/năm, tiết kiệm năng lượng trở thành một yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của tăng trưởng. Thực tế cho thấy, khi nền kinh tế tăng trưởng nhanh, nhu cầu năng lượng thường tăng với tốc độ cao hơn, có thể lên tới 10–15%. Tuy nhiên, trong điều kiện nguồn cung năng lượng còn hạn chế và phụ thuộc một phần vào nhập khẩu, nếu không có giải pháp phù hợp, nền kinh tế có nguy cơ phải đánh đổi bằng việc giảm tốc độ tăng trưởng.

Trong bối cảnh đó, tiết kiệm năng lượng không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn mang ý nghĩa kinh tế rõ rệt. Việc giảm tiêu hao năng lượng trên mỗi đơn vị GDP đồng nghĩa với việc giảm chi phí sản xuất, giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng khả năng cạnh tranh. Đồng thời, khi chi phí đầu vào được kiểm soát tốt hơn, áp lực lạm phát cũng sẽ được giảm bớt, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Hiện nay, cường độ sử dụng năng lượng của Việt Nam vẫn ở mức cao so với nhiều quốc gia trong khu vực. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc công nghệ sản xuất còn lạc hậu, thiết bị tiêu tốn nhiều nhiên liệu và hiệu quả sử dụng năng lượng chưa được tối ưu. Nếu tình trạng này không sớm được cải thiện, chi phí sản xuất sẽ tiếp tục gia tăng, làm suy giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp cũng như toàn bộ nền kinh tế.

Do đó, thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, song song với chuyển dịch cơ cấu năng lượng theo hướng bền vững, chính là giải pháp quan trọng để Việt Nam vừa duy trì được đà tăng trưởng cao, vừa giảm thiểu rủi ro từ biến động bên ngoài.

Phóng viên: Vậy theo ông, doanh nghiệp cần làm gì để vừa tiết kiệm năng lượng, vừa duy trì sản xuất?

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Trong bối cảnh chi phí năng lượng gia tăng và nguồn cung tiềm ẩn nhiều rủi ro, doanh nghiệp cần hành động quyết liệt và đồng bộ hơn trên nhiều phương diện để vừa đảm bảo hoạt động sản xuất, vừa tối ưu hiệu quả sử dụng năng lượng.

Trước hết, doanh nghiệp cần rà soát, tối ưu hóa toàn bộ quy trình sản xuất và chuỗi cung ứng. Việc giảm thiểu các khâu trung gian không cần thiết, hạn chế tình trạng vận hành dưới công suất hoặc dư thừa công đoạn sẽ giúp tiết kiệm đáng kể năng lượng tiêu thụ. Đồng thời, tối ưu logistics, kho vận và vận chuyển cũng là yếu tố quan trọng nhằm giảm chi phí nhiên liệu và nâng cao hiệu quả vận hành.

Một giải pháp mang tính căn cơ là đầu tư đổi mới công nghệ. Nhiều doanh nghiệp hiện vẫn sử dụng máy móc, thiết bị lạc hậu, tiêu tốn nhiều điện và nhiên liệu. Việc thay thế bằng các thiết bị hiện đại, tiết kiệm năng lượng không chỉ giúp giảm chi phí dài hạn mà còn nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm. Dù chi phí đầu tư ban đầu có thể lớn, nhưng về lâu dài đây là bước đi cần thiết để tăng sức cạnh tranh.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp nên chủ động chuyển đổi sang các nguồn năng lượng sạch và tái tạo như điện mặt trời áp mái, điện sinh khối hoặc các giải pháp năng lượng xanh phù hợp với đặc thù sản xuất. Điều này không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch mà còn góp phần ổn định nguồn cung và kiểm soát chi phí trong dài hạn.

Ngoài các giải pháp về công nghệ, yếu tố con người và quản trị cũng đóng vai trò quan trọng. Doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa tiết kiệm năng lượng trong nội bộ, khuyến khích cán bộ, công nhân viên thực hành các thói quen sử dụng điện, nhiên liệu hiệu quả. Đồng thời, có thể áp dụng các sáng kiến như làm việc linh hoạt, tối ưu thời gian vận hành máy móc, hoặc sử dụng các hệ thống quản lý năng lượng thông minh để giám sát và điều chỉnh tiêu thụ theo thời gian thực.

Cuối cùng, doanh nghiệp cũng cần tăng cường hợp tác, liên kết với các đối tác trong chuỗi giá trị để chia sẻ nguồn lực, tối ưu chi phí và cùng ứng phó với biến động năng lượng. Việc chủ động đàm phán lại hợp đồng, phân bổ rủi ro chi phí cũng là một giải pháp cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

Có thể nói, tiết kiệm năng lượng không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Doanh nghiệp nào chủ động thích ứng sớm sẽ có lợi thế lớn trong việc duy trì sản xuất ổn định và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Phóng viên: Chỉ thị 09 cũng nhấn mạnh việc phát triển giao thông điện. Theo ông, đâu là những thách thức lớn hiện nay?

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Thách thức lớn nhất hiện nay là hạ tầng, đặc biệt là hệ thống trạm sạc. Nếu trạm sạc chưa đủ thuận tiện, người dân và doanh nghiệp sẽ còn e ngại khi chuyển sang phương tiện điện. Do đó, cần đẩy nhanh việc xây dựng mạng lưới trạm sạc với mật độ đủ lớn, thậm chí phát triển các mô hình trạm sạc linh hoạt như trạm sạc di động, trạm sạc công suất cao để đáp ứng nhu cầu đa dạng.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế khuyến khích mạnh mẽ hơn để người dân chuyển đổi từ xe sử dụng xăng sang xe điện, đặc biệt là các nhóm sử dụng phổ biến như xe máy. Doanh nghiệp sản xuất cũng cần đưa ra các chính sách giá, khuyến mãi phù hợp để thúc đẩy thị trường. Nếu làm tốt, đây không chỉ là giải pháp tiết kiệm năng lượng mà còn là cơ hội để Việt Nam tạo đột phá trong chuyển dịch năng lượng và phát triển ngành công nghiệp mới.

Xin cảm ơn ông đã dành thời gian chia sẻ!

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng