Việt Nam cần định hình lại vị thế công nghệ trong kỷ nguyên mới

Ngành công nghệ Việt Nam đang đối mặt với thử thách lớn nhất từ trước đến nay, đó là khi Mỹ công bố kế hoạch áp thuế 46% đối với một số mặt hàng công nghệ chủ lực của Việt Nam (dù hiện đang tạm hoãn 90 ngày để phục vụ đàm phán thương mại), toàn ngành đã lập tức gióng lên hồi chuông cảnh báo.

Với một quốc gia đang từng bước xây dựng vị thế vững chắc trong lĩnh vực điện tử và bán dẫn, việc tăng chi phí đột ngột này là một cú sốc lớn. Dù phần nào có thể dự đoán được, do Việt Nam hiện là đối tác có thặng dư thương mại lớn thứ ba với Mỹ, chỉ sau Trung Quốc và Mexico, và đây được xem là một thách thức nghiêm trọng.

Các mặt hàng xuất khẩu công nghệ của Việt Nam, bao gồm điện tử và bán dẫn, đang đối mặt với thách thức thuế quan mới khi Mỹ siết chặt các biện pháp thương mại

Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp công nghệ trong nước đang nhanh chóng thích ứng bằng cách chuyển hướng sang các công nghệ thông minh, đầu tư vào phần mềm và dịch vụ số, đồng thời tìm kiếm thị trường mới ngoài các kênh truyền thống để tồn tại và giảm thiểu tác động tiêu cực.

Cụ thể, các mức thuế mới khiến những sản phẩm xuất khẩu từ Việt Nam như điện thoại và chip bán dẫn, bao gồm cả chip của Intel, trở nên kém cạnh tranh hơn tại Mỹ. Nhưng thay vì chờ đợi gió đổi chiều, nhiều doanh nghiệp Việt đã chủ động hành động.

Đầu tiên là Việt Nam cam kết chặn dòng hàng hóa Trung Quốc đội lốt xuất xứ qua lãnh thổ mình, đây là một bước đi mang tính chiến lược nhằm giảm căng thẳng thương mại và thể hiện thiện chí với các chính sách của chính quyền Trump.

Thứ hai là khi chi phí lao động tăng cao và môi trường thương mại ngày càng khó lường, các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam đã đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa. Đây không chỉ là những công nghệ mang tính xu hướng, mà còn là giải pháp thực tiễn. Cụ thể, Tập đoàn công nghệ FPT đã đầu tư 174 triệu đô la Mỹ xây dựng trung tâm AI và tiếp tục rót thêm 200 triệu đô la Mỹ vào một cơ sở sản xuất công nghệ cao. Trọng tâm của họ bao gồm phát triển phần mềm, an ninh mạng và AI tạo sinh thế hệ mới. Dù không phải doanh nghiệp nào cũng sở hữu nguồn lực tương tự, xu hướng này đang lan rộng: tận dụng công nghệ thông minh để cắt giảm chi phí, tăng năng suất và giữ được tính linh hoạt trong một thế giới chuyển động không ngừng.

Tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và công nghệ dữ liệu sẽ tái định hình lĩnh vực sản xuất của Việt Nam

Mặc dù Việt Nam không còn là điểm đến của các nhà đầu tư với lao động giá rẻ và dây chuyền lắp ráp hiệu quả nữa nhưng điều đó đã đang thay đổi. Ngày càng nhiều doanh nghiệp chuyển sang mô hình sản xuất thông minh, ứng dụng tự động hóa với các công nghệ như robot, cảm biến Internet vạn vật và phân tích dữ liệu để sản xuất nhanh và chính xác hơn. Một số công ty còn cung cấp dịch vụ chuyển đổi số để hỗ trợ các doanh nghiệp khác hiện đại hóa vận hành. Với các công cụ như Internet vạn vật, nhà máy có thể giám sát tiêu thụ điện năng, phát hiện lỗi theo thời gian thực và điều khiển máy móc từ xa. Những công nghệ này đang giúp Việt Nam từng bước vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Sự chuyển dịch này phản ánh một xu thế lớn hơn. Việt Nam đang từng bước thoát khỏi vị thế "công xưởng giá rẻ" và tiến tới trở thành một lực lượng sáng tạo và kỹ thuật số trên sân khấu toàn cầu, trong khi những ngành sản xuất có giá trị thấp hơn đang dần dịch chuyển sang các quốc gia đang phát triển khác như Sri Lanka.

Làm thế nào để dần tách khỏi thị trường Mỹ và hướng đến tương lai? Đó là câu hỏi mà nhiều doanh nghiệp công nghệ Việt đang đặt ra. Trong bối cảnh này Chính phủ Việt Nam đang tìm hiểu những hướng xuất khẩu mới. Ví dụ như các hiệp định CPTPP, EVFTA và RCEP đã mở rộng cánh cửa tới các thị trường như Nhật Bản, Canada, Liên minh châu Âu và các nước láng giềng trong khu vực châu Á. Những thỏa thuận này giúp Việt Nam phân tán rủi ro, tránh phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Với các doanh nghiệp công nghệ, điều này đồng nghĩa với sự ổn định cao hơn và cơ hội tăng trưởng bền vững hơn.

Các hiệp định thương mại như CPTPP và EVFTA đang mở ra những cơ hội mới để ngành công nghệ Việt Nam đa dạng hóa thị trường ngoài Mỹ

Đồng thời cùng với việc đa dạng hóa thương mại, Chính phủ và khu vực tư nhân đang thúc đẩy đổi mới sáng tạo sâu hơn. Các sáng kiến như Hội nghị quốc tế về Trí tuệ nhân tạo và Bán dẫn 2025 (AISC 2025) đặt mục tiêu tăng tốc nghiên cứu trong lĩnh vực AI và công nghệ bán dẫn – hai trụ cột then chốt nếu Việt Nam muốn duy trì năng lực cạnh tranh. Việc chuyển đổi từ sản xuất biên lợi nhuận thấp sang thiết kế và đổi mới có giá trị cao là một hành trình không dễ dàng. Việc này đòi hỏi thời gian, con người và vốn. Dẫu vậy khát vọng đang tăng cao và nguồn đầu tư cũng vậy.

Tất cả những điều trên có thể cho thấy một bức tranh công nghệ Việt Nam đang dần thay đổi khi đứng trước bước ngoặt quan trọng. Các doanh nghiệp cần vượt qua mô hình sản xuất cơ bản và đầu tư vào những công cụ thông minh hơn như AI và tự động hóa. Tuy nhiên, họ không thể tự mình thực hiện điều đó.

Chính phủ sẽ đóng vai trò then chốt trong việc tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn và hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu giúp doanh nghiệp trong nước mở rộng quy mô. Trường học và các trường đại học phải trang bị cho các bạn trẻ kỹ năng số để họ sẵn cho những công việc của tương lai. Đối với các nhà đầu tư, thông điệp đã rất rõ: doanh nghiệp khởi nghiệp và các dịch vụ kỹ thuật số Việt Nam có tiềm năng thực sự vươn ra toàn cầu.

Việt Nam có thể học hỏi từ các mô hình thành công trong khu vực để củng cố vị thế của mình như một trung tâm đổi mới sáng tạo số đang nổi

Tuy nhiên, một vấn đề mà các doanh nghiệp cũng cần phải chú ý tới, đó chính là mức lương tăng nhanh có thể khiến Việt Nam đánh mất lợi thế cạnh tranh về chi phí lao động thấp. Trong khi đó, Việt Nam vẫn chưa thực sự xác lập được vị thế trong lĩnh vực công nghệ cao, điều này khiến nền kinh tế ở vào thế dễ bị tổn thương. Trong bối cảnh các quốc gia trong khu vực đang tăng tốc, Việt Nam cũng cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi nếu muốn duy trì vị thế cạnh tranh.

Điều đáng mừng là Việt Nam có sự khởi đầu tốt, và các doanh nghiệp Việt có thể tham khảo từ nhiều hình mẫu trên thế giới. Ví dụ như Hàn Quốc đã xây dựng một nền kinh tế công nghệ mạnh mẽ nhờ đầu tư cho đổi mới sáng tạo. Hay Ấn Độ ghi dấu ấn toàn cầu bằng cách xuất khẩu các dịch vụ số. Và Singapore trở thành trung tâm công nghệ toàn cầu thông qua quy hoạch chiến lược và đầu tư bền bỉ. Bằng cách tăng cường năng lực nội tại, sử dụng các công cụ thông minh và theo đuổi một chiến lược rõ ràng, Việt Nam có cơ hội định hình tương lai và dẫn đầu khu vực trong làn sóng tăng trưởng công nghệ tiếp theo.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng