Báo chí Việt Nam thời AI và điểm tựa niềm tin công chúng

Khi độc giả trẻ thay đổi cách tiếp nhận thông tin

Chia sẻ với báo chí, nhà báo Lê Thọ Bình, Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, cho rằng sự bùng nổ của mạng xã hội và AI tạo sinh đã làm thay đổi tận gốc cách công chúng Việt Nam đón nhận tin tức, biểu hiện rõ nhất ở nhóm độc giả trẻ thuộc thế hệ Gen Z và Alpha. Ông phân tích mô hình tiếp nhận từng mang tính tuyến tính và chủ động, khi người đọc tự mở một tờ báo điện tử, lật một trang báo in hay bật tivi lên để tìm tin, cấu trúc ấy nay đã chuyển hẳn sang phi tuyến tính, nghĩa là người tìm tin đang dần biến thành tin tìm người.

Thuật toán thao túng hành vi của các nền tảng như TikTok, Facebook hay những chatbot trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, Gemini đang tạo ra một cơ chế phân phối thông tin dựa hoàn toàn vào sở thích cá nhân của từng người dùng. Độc giả trẻ gần như không còn thói quen vào trang chủ của một tờ báo, mà đọc tin qua những đoạn video ngắn, các mẩu tin tóm tắt trên bảng tin mạng xã hội hoặc hỏi trí tuệ nhân tạo để nhận về một câu trả lời đã được tổng hợp sẵn. Theo nhà báo Lê Thọ Bình, thực trạng này đã kéo theo những hệ quả ảnh hưởng trực tiếp đến cách nghĩ của người trẻ.

Trước hết là hội chứng lười đọc sâu, bởi khi tin tức cứ bị băm vụn ra thành từng mảnh nhỏ rồi trình bày sao cho thật bắt mắt, thì khả năng ngồi lại để đọc trọn một bài phân tích công phu như Longform hay Megastory của người trẻ cứ vơi dần đi, để rồi các bạn ngày càng nghiêng về những nội dung giải trí thật ngắn, thật nhẹ và xem qua là hiểu ngay. Tiếp đến là bẫy phòng vang thông tin (echo chamber), khi thuật toán cứ chiều theo sở thích mà liên tục đưa tới đúng những điều người dùng muốn nghe, muốn thấy, vô hình trung củng cố thêm những định kiến và lấy đi của họ cái nhìn nhiều chiều trước mỗi vấn đề của đời sống xã hội. Sự lẫn lộn giữa dữ liệu và sự thật càng đáng lo hơn, bởi trí tuệ nhân tạo gom hàng triệu dữ liệu chỉ trong vài giây nhưng vẫn có thể dựng nên những thông tin giả trông y như thật.

Ông Lê Thọ Bình cho rằng thực tế đó đang đặt công chúng vào một tình thế trái ngược, đó là họ chìm ngập giữa đại dương thông tin nhưng lại khát khao sự thật. Chính cách tiếp nhận đã thay đổi buộc những người làm truyền thông phải nghĩ lại từ đầu về cách tiếp cận độc giả, bởi nếu báo chí không hiện diện ngay tại nơi người trẻ đang hiện diện trên các nền tảng số và bằng một thứ ngôn ngữ mới mẻ hơn, thì rất có thể sẽ đánh mất hoàn toàn cả một thế hệ độc giả của tương lai.

Dẫn lại Báo cáo Toàn cảnh Báo chí Truyền thông Việt Nam 2025 đến 2026 với ghi nhận người dùng ngày càng tiếp cận tin tức qua các nền tảng số nhưng vẫn đặt độ tin cậy của báo chí chính thống lên hàng đầu. Nhà báo Lê Thọ Bình phân tích dù công chúng dành phần lớn thời gian của mình trên các nền tảng số, nhưng mỗi khi cần đối chứng một thông tin hay cần tìm một nơi gửi gắm niềm tin trước những sự kiện khủng hoảng và những vấn đề nhạy cảm, họ vẫn tìm về với báo chí chính thống. Theo ông, đây chính là lợi thế giúp báo chí giữ vững vai trò dẫn dắt dư luận giữa một môi trường truyền thông số đầy biến động như hiện nay.

Báo chí và sứ mệnh giữ vững niềm tin

Theo PGS.TS Trần Minh Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, tin giả, deepfake và các hình thức thao túng thông tin bằng công nghệ là một trong những thách thức lớn nhất mà môi trường truyền thông số đặt ra cho báo chí. Ông chỉ ra sự bất đối xứng giữa hai phía, khi chi phí tạo một nội dung giả ngày càng rẻ và nhanh, còn việc xác minh rồi đính chính lại tốn kém, mất thời gian và khó với tới những người từng đọc phải thông tin sai. Chính vì lẽ đó, tin giả thường lan đi nhanh hơn sự thật nhiều lần.

Theo phân tích của ông, tác hại của tin giả và deepfake trải dài trên ba phương diện gắn bó chặt chẽ với nhau. Trước hết, nhiều đối tượng đã lợi dụng công nghệ giả giọng nói và khuôn mặt để mạo danh lãnh đạo cơ quan, doanh nghiệp hay chính người thân của nạn nhân nhằm lừa đảo, và một khi chúng tổ chức thành những chiến dịch bài bản thì hậu quả sẽ lan rộng tới cả an ninh tài chính, trật tự xã hội cùng an ninh quốc gia. Sâu xa hơn, deepfake còn gieo vào lòng công chúng sự hoài nghi đối với cả những điều có thật, khiến bằng chứng thật cũng dễ bị phủ nhận và niềm tin vào báo chí chính thống cứ thế hao mòn dần theo thời gian. Đặt vấn đề ở phương diện chủ quyền, PGS.TS Trần Minh Tuấn nhấn mạnh bảo vệ một không gian thông tin lành mạnh giờ đây cũng chính là bảo vệ chủ quyền của quốc gia trên không gian mạng.

PGS.TS Trần Minh Tuấn cho rằng Việt Nam đã có bước đi kịp thời về mặt luật pháp với Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 (Luật số 134/2025/QH15, hiệu lực từ 01/3/2026), văn bản nghiêm cấm dùng trí tuệ nhân tạo tạo yếu tố giả mạo người thật, sự kiện thật để lừa dối hay chiếm đoạt tài sản, đồng thời bắt buộc gắn dấu hiệu nhận biết ở định dạng máy đọc cho mọi nội dung do trí tuệ nhân tạo sinh ra. Dù vậy, ông Tuấn coi luật pháp mới chỉ là điều kiện cần, bởi muốn ngăn tin giả một cách bền vững thì còn cần tới ba trụ cột cùng vận hành. Công nghệ phải đủ sức phát hiện deepfake và xác thực nguồn gốc nội dung. Các cơ quan chính thống phải phản ứng nhanh, minh bạch và nhất quán để lấp khoảng trống mà tin giả vẫn chen vào. Công chúng phải được nâng sức đề kháng số qua giáo dục năng lực truyền thông rộng khắp. Trong thế trận ấy, ông khẳng định báo chí giữ vai trò "chỗ dựa niềm tin" của toàn xã hội, bởi một nguồn tin đã kiểm chứng cẩn trọng và công bố đúng lúc chính là liều vắc-xin hữu hiệu nhất giúp công chúng miễn nhiễm trước tin giả.

Báo chí giữ vị thế bằng uy tín và trách nhiệm

Nhà báo Lê Thọ Bình cho rằng mạng xã hội và AI có thể thắng báo chí về tốc độ, sự đa dạng và tính cá nhân hóa, nhưng lại "bất lực" trước hai giá trị tối thượng là độ tin cậy và trách nhiệm trước pháp luật. Một KOL trên TikTok hay một chatbot có thể tung ra nhận định giật gân mà không phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu thông tin gây hoang mang, trong khi mỗi dòng chữ trên báo chí chính thống đều được bảo chứng bằng quy trình kiểm chứng nghiêm ngặt, đạo đức nghề nghiệp và Luật Báo chí. Thế mạnh đó được ông cụ thể hóa qua ba yếu tố bổ trợ cho nhau.

Quy trình xác minh thông tin là thứ chỉ báo chí mới có, bởi sau mỗi bản tin là cả một mạng lưới phóng viên dày dạn, trực tiếp tiếp cận nguồn tin chính thống mà thuật toán hay những người ngồi sau màn hình không bao giờ làm được. Vai trò bộ lọc giúp tòa soạn gạn đục khơi trong giữa biển thông tin rác, trao lại cho bạn đọc những sự thật đã kiểm chứng và đặt trong bối cảnh cụ thể. Trách nhiệm xã hội đi liền tính nhân văn giữ cho báo chí không chạy theo lượt xem một cách mù quáng, mà bền bỉ hướng dư luận về những giá trị Chân Thiện Mỹ. Nhà báo Lê Thọ Bình đúc kết sự dẫn dắt của báo chí hôm nay không còn đến từ quyền lực độc quyền thông tin như thế kỷ trước, mà đến từ quyền lực của sự uy tín, để khi công chúng đã mệt mỏi với drama giật gân thì họ sẽ tự khắc quay về với những địa chỉ thông tin đáng tin cậy.

Cùng góc nhìn ấy, PGS.TS Trần Minh Tuấn cho rằng câu hỏi của nghề báo hôm nay đã dịch chuyển, bởi vấn đề không còn nằm ở chuyện một tòa soạn có dùng trí tuệ nhân tạo hay không, mà ở chỗ dùng tới đâu và ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Ông giữ quan điểm trí tuệ nhân tạo chỉ nên đóng vai công cụ hỗ trợ, còn con người vẫn nắm quyền quyết định và chịu trách nhiệm sau cùng cả về pháp lý lẫn đạo đức. Chính ở ranh giới đó, niềm tin công chúng tiếp tục là điểm tựa để báo chí Việt Nam đứng vững giữa thời AI.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng