Dữ liệu số và giải pháp tự chủ của báo chí Việt Nam trong kỷ nguyên AI

Báo chí Việt Nam tự chủ thời AI đang đứng trước bài toán chọn đúng trọng tâm đầu tư và đúng lộ trình, khi chính sách định hướng đã rất cụ thể trong nhiều văn bản có hiệu lực. PGS.TS Trần Minh Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Điện tử và Ứng dụng dẫn Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định hạ tầng số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo là đột phá chiến lược, cùng Chiến lược Chuyển đổi số báo chí theo Quyết định 348/QĐ-TTg ngày 06/4/2023 đặt mục tiêu giữ vững chủ quyền thông tin trên không gian mạng. Luật Báo chí năm 2025 (Luật số 126/2025/QH15, hiệu lực từ 01/7/2026) bổ sung quy định Nhà nước đầu tư nền tảng số báo chí quốc gia và hạ tầng dữ liệu báo chí số, để phần việc còn lại là chọn cách triển khai cho trúng.

Sáu nhóm giải pháp giúp báo chí Việt Nam tự chủ thời AI

Theo PGS.TS Trần Minh Tuấn, báo chí cần tập trung vào sáu nhóm giải pháp cụ thể, trước hết, ngành báo phải xây dựng một nền tảng số báo chí quốc gia dùng chung gắn với điện toán đám mây và dữ liệu đặt ngay trong nước, bởi đây chính là nền móng cho chủ quyền dữ liệu. Tiếp đó, các tòa soạn cần phát triển năng lực trí tuệ nhân tạo tiếng Việt bằng chính những mô hình nội địa để từng bước giảm bớt sự lệ thuộc vào nước ngoài. Cùng lúc, ngành báo phải thiết lập hệ thống xác thực nguồn gốc và chống giả mạo nội dung thông qua đóng dấu số, chuẩn truy xuất nguồn gốc nội dung C2PA (bộ tiêu chuẩn quốc tế ghi lại nguồn gốc và lịch sử chỉnh sửa của ảnh, video, bài viết để phân biệt thật giả) và thủy vân số (dấu nhận dạng ẩn nhúng trong tệp giúp xác định chủ sở hữu và truy vết khi nội dung bị sao chép). Ba nhóm còn lại bao gồm việc giành lại chủ quyền với thuật toán phân phối để ưu tiên hiển thị những nội dung chính thống đã kiểm chứng, bảo đảm an ninh mạng đi cùng bảo vệ dữ liệu bạn đọc, và sau cùng là chăm lo nhân lực số song song với xây dựng một mô hình kinh tế báo chí mới.

Từ sáu nhóm giải pháp đó, PGS.TS Trần Minh Tuấn đưa ra ba phương án, bảng dưới đây tóm tắt trọng tâm đầu tư cùng ưu điểm và hạn chế của từng phương án để bạn đọc tiện so sánh.

Phương án A đặt trọng tâm vào hạ tầng nền dùng chung nên vừa bảo đảm được chủ quyền dữ liệu vừa tiết kiệm chi phí đầu tư phân tán, nhưng đổi lại nó phụ thuộc nhiều vào tiến độ đầu tư công và ít tạo ra khác biệt cạnh tranh giữa các báo.

Phương án B ưu tiên phát triển trí tuệ nhân tạo và năng lực xác thực ngay ở cấp tòa soạn nên giúp nâng cao năng suất và dựng được lớp phòng vệ tin giả từ sớm, thế nhưng nó dễ tốn kém và gây phân mảnh khi mỗi báo lại tự làm một kiểu riêng.

Phương án C kết hợp cả hai lớp, theo đó Nhà nước đảm nhận lớp nền dùng chung cùng bộ chuẩn xác thực, còn từng tòa soạn tự đầu tư lớp ứng dụng trên nền chuẩn chung ấy. PGS.TS Trần Minh Tuấn dành sự ủng hộ cho Phương án C, bởi cách làm này một mặt giữ được chủ quyền thông tin nhờ lớp nền do Nhà nước điều phối, mặt khác vẫn giải phóng sức sáng tạo của từng tòa soạn, đồng thời bảo đảm sự liên thông để cả hệ thống báo chí cùng mạnh lên thay vì mạnh ai nấy làm.

Theo tinh thần Phương án C, PGS.TS Trần Minh Tuấn đề xuất ba việc cần làm trong 12 tháng tới: Ngành báo nên thí điểm bộ chuẩn gắn nhãn và đóng dấu truy xuất nguồn gốc nội dung sao cho đồng bộ với quy định gắn nhãn nội dung trí tuệ nhân tạo trong Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 (Luật số 134/2025/QH15, hiệu lực từ 01/3/2026); Tiếp đó là xây dựng một cụm trí tuệ nhân tạo tiếng Việt dùng chung cho nhóm tạp chí và cơ quan báo chí quy mô nhỏ nhằm rút ngắn khoảng cách nguồn lực. Việc thứ ba là lập một trung tâm chuyên phát hiện, cảnh báo và đính chính tin giả cùng deepfake, vận hành theo cơ chế liên tòa soạn và phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước. PGS.TS Trần Minh Tuấn cũng lưu ý nhiều rủi ro cần lường trước, từ việc quá phụ thuộc mô hình nước ngoài làm tăng rủi ro chủ quyền dữ liệu và đẩy chi phí lên cao, cho tới tình trạng thiếu kỹ sư dữ liệu và chuyên gia AI ngay trong mỗi tòa soạn.

Làm mới mô hình kinh tế báo chí

Bàn về nguồn thu, chia sẻ với báo chí, nhà báo Lê Thọ Bình, Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam cho rằng thực tế đang đặt ra nhiều thách thức, khi các nền tảng xuyên biên giới như Google, Facebook và TikTok đang chiếm tới 70 đến 80% thị phần quảng cáo trực tuyến tại Việt Nam. Các nền tảng đó dùng chính nội dung của báo chí để giữ chân người dùng và thu lợi nhuận quảng cáo, nhưng chia lại doanh thu rất nhỏ giọt, thậm chí không chia. Nhà báo Lê Thọ Bình cảnh báo nếu báo chí Việt Nam tiếp tục sống dựa hoàn toàn vào quảng cáo hiển thị và lượng truy cập thì chắc chắn sẽ rơi vào suy thoái kéo dài, vì vậy ngành báo buộc phải làm mới cách vận hành lẫn tư duy làm kinh tế.

Theo nhà báo Lê Thọ Bình, các cơ quan báo chí cần chuyển từ mô hình thông tin truyền thống sang tòa soạn hội tụ công nghệ, học cách làm chủ chính công nghệ thay vì đối đầu với nó. Các tòa soạn nên mạnh dạn dùng trí tuệ nhân tạo để tối ưu quy trình sản xuất, từ tự động tóm tắt tin, chuyển văn bản thành giọng nói cho tới phân tích dữ liệu độc giả, qua đó cắt giảm chi phí và giải phóng phóng viên khỏi việc sự vụ để dồn sức cho những tác phẩm điều tra chất lượng cao. Ông nhấn mạnh việc tự xây hệ thống dữ liệu độc giả của riêng mình, tức nguồn dữ liệu của bên thứ nhất (first-party data), đã trở thành yêu cầu bắt buộc để tòa soạn nắm được hành vi người đọc mà không còn lệ thuộc vào dữ liệu của Facebook hay Google.

Để đa dạng nguồn thu, ông Lê Thọ Bình coi mô hình thu phí độc giả là xu hướng tất yếu của báo chí toàn cầu, bởi công chúng không trả tiền cho tin tức "trùng lặp" mà chỉ sẵn lòng chi cho nội dung độc quyền, bài phân tích sâu của chuyên gia đầu ngành và báo cáo dữ liệu có giá trị kinh tế thực. Ông gợi ý các cơ quan báo chí lớn nên liên minh tạo cơ chế thanh toán chung để dần hình thành thói quen trả tiền mua tin. Phát triển nội dung thương hiệu cũng là hướng giàu triển vọng khi báo chí cung cấp dịch vụ truyền thông giải pháp cho doanh nghiệp thay vì bán banner gây phiền nhiễu, đồng thời tổ chức sự kiện và dịch vụ dữ liệu giống cách Bloomberg hay Financial Times đã làm.

Nhà báo Lê Thọ Bình còn đặt ra yêu cầu đấu tranh đòi lại quyền lợi từ các nền tảng công nghệ, trong đó Hội Nhà báo Việt Nam và các cơ quan quản lý cần sớm bổ sung và kiện toàn các quy định pháp luật buộc các nền tảng xuyên biên giới trả tiền bản quyền khi dùng nội dung báo chí Việt Nam, tương tự cách Úc, Canada và Liên minh châu Âu đã làm.

Ở góc nhìn của mình, PGS.TS Trần Minh Tuấn lưu ý rằng bài toán kinh tế báo chí gắn chặt với lựa chọn công nghệ, bởi nếu các tòa soạn quá phụ thuộc vào mô hình nước ngoài thì vừa làm tăng rủi ro về chủ quyền dữ liệu vừa đẩy chi phí vận hành lên cao. Đây là điều mỗi cơ quan báo chí cần tính toán kỹ khi cân nhắc giữa mức đầu tư ban đầu và khả năng tạo nguồn thu bền vững về sau.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng