Đấu thầu qua mạng 2026: ai nắm dữ liệu, người đó nắm lợi thế

Đấu thầu qua mạng 2026 và những "bẫy" kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu. Ảnh: DALL AI.

Đấu thầu qua mạng đang làm thay đổi căn bản cách thức lựa chọn nhà thầu tại Việt Nam. Khi toàn bộ quy trình phát hành hồ sơ, nộp hồ sơ, mở thầu và đánh giá được thực hiện trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, nhiều hiện tượng từng tồn tại trong thời kỳ đấu thầu giấy như gây khó khăn khi mua hồ sơ, cản trở nhà thầu nộp hồ sơ sát giờ hay các hành vi thiếu minh bạch khác đã giảm mạnh.

Việc số hóa quy trình góp phần tăng khả năng giám sát của cơ quan quản lý, đồng thời tạo điều kiện để nhiều doanh nghiệp ở các địa phương có thể tiếp cận cơ hội kinh doanh mà không phải di chuyển hoặc tiếp xúc trực tiếp với bên mời thầu.

Tuy nhiên, khi môi trường đấu thầu chuyển sang nền tảng số, cách thức tạo lợi thế cho một số nhà thầu cũng thay đổi.

Thay vì những hành vi có thể dễ dàng nhận biết, nhiều chuyên gia đấu thầu cho rằng rào cản hiện nay thường được thiết kế ngay trong nội dung hồ sơ mời thầu điện tử. Những tiêu chí này về hình thức vẫn tuân thủ cấu trúc của mẫu hồ sơ, nhưng nếu xây dựng không phù hợp với tính chất gói thầu có thể làm giảm tính cạnh tranh và khiến nhiều doanh nghiệp đủ năng lực không thể tham dự.

Đây cũng là lý do cơ quan quản lý những năm gần đây liên tục yêu cầu các chủ đầu tư, bên mời thầu và đơn vị tư vấn tuân thủ nguyên tắc cạnh tranh, công bằng, minh bạch trong quá trình lập hồ sơ mời thầu.

Những tiêu chí kỹ thuật dễ gây hạn chế cạnh tranh

Trong thực tế triển khai, các tranh chấp liên quan đến hồ sơ mời thầu thường không xuất phát từ quy trình mở thầu mà đến từ chính các tiêu chí đánh giá.

Một trong những nội dung thường được nhà thầu phản ánh là yêu cầu kỹ thuật quá chi tiết đối với hàng hóa.

Đối với các gói thầu mua sắm thiết bị, thay vì mô tả tính năng hoặc yêu cầu về công năng sử dụng, hồ sơ có thể quy định nhiều thông số rất cụ thể như kích thước, trọng lượng, dung tích, cấu tạo hoặc các tính năng chuyên biệt. Nếu các thông số này không thực sự cần thiết cho mục tiêu của gói thầu nhưng lại trùng khớp với sản phẩm của một nhà sản xuất cụ thể thì số lượng sản phẩm đáp ứng sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Theo các chuyên gia đấu thầu, mục tiêu của việc xây dựng yêu cầu kỹ thuật là bảo đảm hiệu quả đầu tư chứ không phải giới hạn số lượng nhà cung cấp.

Bên cạnh đó, một số hồ sơ còn đặt ra yêu cầu về chứng chỉ hoặc điều kiện năng lực vượt quá quy mô của gói thầu.

Ví dụ, một công trình quy mô trung bình nhưng yêu cầu nhân sự chủ chốt phải từng điều hành nhiều dự án cấp cao hơn hoặc phải sở hữu các chứng chỉ không phổ biến trên thị trường. Nếu các điều kiện này không xuất phát từ yêu cầu kỹ thuật thực tế của công trình thì rất dễ tạo ra tranh luận về tính hợp lý.

Luật Đấu thầu và các văn bản hướng dẫn đều hướng tới nguyên tắc các tiêu chuẩn đánh giá phải bảo đảm cạnh tranh, phù hợp quy mô, tính chất và yêu cầu của gói thầu. Vì vậy, việc xây dựng tiêu chí cần tránh tạo ra những rào cản không cần thiết đối với các doanh nghiệp có năng lực.

Áp lực tiến độ và yêu cầu làm rõ hồ sơ

Một nội dung khác cũng được nhiều doanh nghiệp quan tâm là tiến độ thực hiện hợp đồng.

Tiến độ là yếu tố quan trọng trong quản lý dự án, tuy nhiên thời gian thực hiện cần được xác định trên cơ sở điều kiện thi công, nguồn lực và quy mô công việc.

Nếu tiến độ được đặt ở mức quá ngắn so với thực tế, nhiều doanh nghiệp sẽ phải cân nhắc khả năng tham gia do rủi ro phát sinh chi phí hoặc nguy cơ vi phạm hợp đồng.

Ngoài ra, trong quá trình phát hành hồ sơ mời thầu, việc trả lời yêu cầu làm rõ cũng đóng vai trò rất quan trọng.

Theo quy định, nhà thầu có quyền gửi yêu cầu làm rõ đối với các nội dung chưa rõ trong hồ sơ mời thầu trước thời điểm đóng thầu theo thời hạn luật định. Việc bên mời thầu trả lời đầy đủ, công khai trên hệ thống sẽ giúp tất cả các nhà thầu có cùng một nguồn thông tin, qua đó bảo đảm nguyên tắc minh bạch.

Từ góc độ quản trị dự án, càng nhiều nhà thầu đủ điều kiện tham gia thì khả năng lựa chọn được phương án tối ưu về kỹ thuật và giá càng cao, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Ảnh minh họa: Dauthau.info.

Công nghệ dữ liệu đang trở thành "lá chắn" của nhà thầu

Nếu như trước đây nhà thầu gần như chỉ có thể đánh giá một gói thầu thông qua nội dung của hồ sơ mời thầu thì hiện nay, lượng dữ liệu được công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia đã mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn khác.

Thay vì chỉ tập trung chuẩn bị hồ sơ dự thầu, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu phân tích lịch sử lựa chọn nhà thầu của từng chủ đầu tư, bên mời thầu để đánh giá mức độ cạnh tranh trước khi quyết định tham gia.

Các chuyên gia đấu thầu cho rằng việc phân tích dữ liệu không nhằm khẳng định có hay không dấu hiệu vi phạm, mà giúp doanh nghiệp nhìn rõ hơn "chân dung" của từng chủ đầu tư.

Thông qua dữ liệu công khai, nhà thầu có thể xác định số lượng gói thầu đã tổ chức, tỷ lệ tiết kiệm sau đấu thầu, số lượng nhà thầu tham dự trung bình, tần suất một doanh nghiệp trúng thầu cũng như lịch sử các lần phải sửa đổi hoặc gia hạn hồ sơ mời thầu.

Khi những chỉ số này được đặt cạnh nhau trong một khoảng thời gian đủ dài, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở để đánh giá mức độ hấp dẫn của gói thầu và quyết định có nên đầu tư nguồn lực để tham dự hay không.

Nhiều nền tảng phân tích dữ liệu đấu thầu trên thị trường hiện nay cũng cung cấp các báo cáo tổng hợp, giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể thời gian thu thập thông tin. Tuy nhiên, các dữ liệu này chỉ nên được xem là nguồn tham khảo, bởi kết quả lựa chọn nhà thầu cuối cùng vẫn phụ thuộc vào năng lực, giá dự thầu và việc đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của hồ sơ mời thầu.

Quyền kiến nghị là công cụ pháp lý quan trọng

Một trong những thay đổi đáng chú ý của đấu thầu điện tử là quá trình trao đổi giữa nhà thầu và bên mời thầu đều được thực hiện trên môi trường số.

Theo quy định của pháp luật về đấu thầu, trong thời gian phát hành hồ sơ mời thầu, nhà thầu có quyền yêu cầu làm rõ hoặc kiến nghị nếu phát hiện những nội dung chưa phù hợp.

Đây được xem là cơ chế quan trọng nhằm bảo đảm tính cạnh tranh và minh bạch của quá trình lựa chọn nhà thầu.

Theo các chuyên gia pháp lý, điều quan trọng nhất khi thực hiện kiến nghị không phải là đưa ra các nhận định mang tính suy đoán mà phải chứng minh bằng căn cứ pháp luật và cơ sở kỹ thuật.

Ví dụ, nếu hồ sơ yêu cầu một thông số kỹ thuật quá đặc thù, nhà thầu cần chỉ ra vì sao thông số đó không ảnh hưởng đến công năng của thiết bị nhưng lại làm giảm số lượng sản phẩm có thể đáp ứng trên thị trường.

Tương tự, nếu hồ sơ yêu cầu chứng chỉ hoặc tiêu chuẩn nhân sự cao hơn nhiều so với quy mô công trình, nhà thầu cần viện dẫn các quy định liên quan để chứng minh tiêu chí đó chưa tương xứng với tính chất của gói thầu.

Trong nhiều trường hợp, sau khi tiếp nhận ý kiến của các nhà thầu, bên mời thầu đã ban hành văn bản sửa đổi hồ sơ mời thầu, điều chỉnh tiêu chí kỹ thuật và gia hạn thời điểm đóng thầu nhằm bảo đảm quyền tham gia của các doanh nghiệp.

Điều này cho thấy cơ chế làm rõ và kiến nghị không phải là công cụ đối đầu, mà là một phần của quy trình nhằm giúp hồ sơ mời thầu hoàn thiện hơn trước khi lựa chọn nhà thầu.

Liên danh giúp mở rộng năng lực cạnh tranh

Không phải mọi tiêu chí cao trong hồ sơ mời thầu đều đồng nghĩa với việc hạn chế cạnh tranh.

Đối với các dự án quy mô lớn, yêu cầu về năng lực tài chính, kinh nghiệm hoặc nhân sự có thể xuất phát từ đặc thù của công trình.

Trong trường hợp doanh nghiệp chưa đủ điều kiện tham gia độc lập, pháp luật cho phép các nhà thầu thành lập liên danh để cộng gộp năng lực.

Đây là giải pháp được nhiều doanh nghiệp lựa chọn trong các lĩnh vực xây lắp, hạ tầng giao thông, năng lượng và công nghệ thông tin.

Thông qua liên danh, mỗi thành viên đảm nhận phần công việc phù hợp với chuyên môn và kinh nghiệm của mình, đồng thời cùng chịu trách nhiệm theo thỏa thuận liên danh.

Theo các chuyên gia, việc liên danh không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu về năng lực mà còn tạo điều kiện để các doanh nghiệp trong nước học hỏi kinh nghiệm quản lý dự án, chia sẻ nguồn lực và nâng cao khả năng cạnh tranh trong những gói thầu quy mô lớn.

Tuy nhiên, liên danh chỉ phát huy hiệu quả khi các thành viên có sự phân công rõ ràng, minh bạch về trách nhiệm, tránh tình trạng liên danh hình thức chỉ để hợp thức hóa điều kiện dự thầu.

Minh bạch hồ sơ mời thầu quyết định chất lượng cạnh tranh

Việc đấu thầu qua mạng đã tạo ra bước chuyển lớn trong cải cách thủ tục hành chính và nâng cao tính công khai của hoạt động mua sắm công.

Tuy nhiên, quá trình số hóa chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi hồ sơ mời thầu được xây dựng theo đúng tinh thần cạnh tranh, công bằng và hiệu quả kinh tế mà Luật Đấu thầu hướng tới.

Các chuyên gia nhận định rằng cùng với việc hoàn thiện khung pháp lý, ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các công cụ giám sát điện tử sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm những tiêu chí có dấu hiệu bất hợp lý trong hồ sơ mời thầu.

Về phía doanh nghiệp, thay vì chỉ tập trung chuẩn bị hồ sơ dự thầu, việc đầu tư năng lực pháp lý, nâng cao kỹ năng phân tích dữ liệu và chủ động sử dụng quyền kiến nghị theo quy định sẽ giúp tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường mua sắm công.

Khi cả cơ quan quản lý, chủ đầu tư và nhà thầu cùng tuân thủ các nguyên tắc minh bạch, cạnh tranh và bình đẳng, đấu thầu qua mạng sẽ không chỉ là quá trình số hóa thủ tục hành chính mà còn trở thành nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh và thúc đẩy sự phát triển bền vững của cộng đồng doanh nghiệp.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng