Đề xuất PPP hồi sinh sông Nhuệ, công nghệ xử lý nước thải giữ vai trò lõi

UBND TP Hà Nội vừa trình HĐND thành phố chủ trương đầu tư dự án xây dựng, tu bổ xung yếu hệ thống đê điều, nạo vét và xử lý ô nhiễm môi trường sông Nhuệ theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng BT (xây dựng chuyển giao). Sơ bộ tổng mức đầu tư hơn 75.000 tỷ đồng, thời gian thực hiện từ năm 2026 đến 2029.

Phạm vi dự án chạy dọc sông Nhuệ từ cống Liên Mạc đến hết địa phận Hà Nội, đi qua 19 xã, phường gồm Thượng Cát, Đông Ngạc, Phú Diễn, Xuân Phương, Từ Liêm, Tây Mỗ, Đại Mỗ, Hà Đông, Kiến Hưng, Đại Thanh, Bình Minh, Ngọc Hồi, Tam Hưng, Thường Tín, Thượng Phúc, Dân Hòa, Phượng Dực, Chuyên Mỹ, Ứng Hòa. Tổng nhu cầu sử dụng đất khoảng 855 ha, nhà đầu tư đề xuất là Tập đoàn Geleximco.

Sông Nhuệ nhiều năm giữ vị trí trong nhóm lưu vực ô nhiễm nặng nhất miền Bắc. Nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý cùng nước thải làng nghề, cụm công nghiệp đổ trực tiếp xuống dòng chảy, còn lượng nước bổ cập từ sông Hồng qua cống Liên Mạc phụ thuộc mùa vụ.

Bốn dự án thành phần và trọng tâm kỹ thuật ở hệ thống thu gom nước thải

Geleximco của đại gia Vũ Văn Tiền được đề xuất làm siêu dự án 75.000 tỷ đồng, thanh toán bằng quỹ đất trị giá hơn 69.000 tỷ đồng tại Thủ đô

Dự án thành phần 1 giải phóng mặt bằng để mở rộng lòng sông theo quy hoạch, xây dựng đường giao thông, cảnh quan hai bên bờ và tạo lập quỹ đất phục vụ thanh toán hợp đồng BT, bổ sung quỹ đất dự phòng cho thành phố.

Dự án thành phần 2 nạo vét lòng sông, xây dựng hệ thống kè bảo vệ bờ, nâng cấp các cống hiện có và dự kiến xây mới cống điều tiết tại Xuân Phương, chi phối khả năng dẫn dòng và điều tiết mực nước toàn tuyến.

Dự án thành phần 3 đầu tư đường giao thông, hạ tầng kỹ thuật, điện chiếu sáng và cống thu gom nước thải dọc hai bờ, gồm các tuyến cống, hố ga, giếng tách nước mưa và nước thải cùng hệ thống trạm bơm chuyển tải về nhà máy.

Dự án thành phần 4 xây dựng tối đa 13 nhà máy xử lý nước thải theo quy hoạch, vận hành đồng bộ với mạng lưới thu gom.

Nhìn từ góc độ kỹ thuật, giếng tách nước mưa và nước thải giữ vai trò mắt xích. Phần lớn khu dân cư dọc sông Nhuệ vẫn dùng cống chung, nước mưa và nước thải sinh hoạt chảy lẫn một tuyến. Nếu giếng tách vận hành thiếu ổn định, nước thải tiếp tục tràn ra sông vào mùa mưa, còn nhà máy nhận dòng pha loãng với nồng độ ô nhiễm thấp hơn thiết kế.

Hệ quả kéo theo nằm ở hiệu suất vận hành. Dây chuyền sinh học chỉ ổn định khi tải lượng hữu cơ đầu vào giữ trong dải thiết kế. Dòng vào loãng và biến động mạnh theo mưa khiến bùn hoạt tính khó duy trì, chi phí điện cho máy thổi khí tăng lên.

Tỷ lệ đấu nối tới từng hộ dân cũng chi phối kết quả cuối cùng. Kinh nghiệm từ các dự án thu gom nước thải đã triển khai tại Hà Nội cho thấy nhà máy về đích trước, mạng lưới cống nhánh hoàn thành sau, dẫn tới giai đoạn dài nhà máy chạy dưới công suất thiết kế.

Hồ sơ chủ trương đầu tư mới nêu số lượng tối đa 13 nhà máy cùng vị trí theo quy hoạch, chưa xác định công nghệ xử lý. Lựa chọn giữa các dây chuyền AAO, SBR hay MBR chi phối diện tích chiếm đất, mức tiêu thụ điện, chi phí vận hành và phương án xử lý bùn thải trong suốt vòng đời công trình.

Quỹ đất đối ứng và những nội dung cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ

Dự án tài trợ thí điểm xử lý làm sạch một đoạn sông Tô Lịch và một góc Hồ Tây bằng công nghệ Nano-Bioreactor Nhât Bản.

Để thanh toán cho nhà đầu tư, Hà Nội dự kiến dùng quỹ đất của 6 dự án đối ứng với tổng giá trị ước tính khoảng 69.000 tỷ đồng, gồm khu đô thị Sơn Đồng – An Khánh (117 ha), khu đô thị tại phường Yên Nghĩa (100 ha), lô CT5 Khu đô thị thành phố giao lưu (1,5 ha), khu đô thị dọc quốc lộ 32 (20 ha), khu đô thị dọc đại lộ Hồ Tây – Ba Vì (20 ha) và ô đất đầu cống Liên Mạc (95 ha).

UBND TP Hà Nội cho biết đây mới là quỹ đất nghiên cứu nhằm xác định phương án thanh toán và sẽ tiếp tục rà soát ở giai đoạn sau, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước với nhà đầu tư, hạn chế phát sinh chi phí lãi vay của hợp đồng BT.

Báo cáo thẩm tra của Ban Đô thị HĐND TP Hà Nội ghi nhận dự án không dùng vốn ngân sách nhà nước. Tuy vậy, hồ sơ mới xác định sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 75.115 tỷ đồng, còn giá trị công trình BT, giá trị quỹ đất thanh toán và phương thức thanh toán chưa rõ ràng.

Cơ quan thẩm tra đặt vấn đề về lộ trình thanh toán, tiến độ giao quỹ đất, cơ chế bù trừ và cách xử lý phần chênh lệch giữa giá trị công trình BT với giá trị quỹ đất. Tổng giá trị quỹ đất dự kiến thanh toán hơn 69.100 tỷ đồng, thấp hơn tổng mức đầu tư sau thẩm định khoảng 6.010 tỷ đồng, tương đương 8%.

Ban Đô thị HĐND TP Hà Nội cũng lưu ý hồ sơ chưa đánh giá đầy đủ khả năng huy động vốn, chi phí lãi vay và các rủi ro tài chính. Sáu dự án đối ứng mới xác định khu vực, chưa làm rõ vị trí, ranh giới, hiện trạng sử dụng đất, tính pháp lý và khả năng chồng lấn với dự án khác.

Với quy mô thu hồi đất khoảng 855 ha, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ phạm vi ảnh hưởng, nhu cầu tái định cư, khả năng bố trí quỹ nhà tái định cư và tính khả thi của mục tiêu hoàn thành giải phóng mặt bằng trong năm 2026, hoàn thành toàn bộ dự án vào năm 2029.

Quan trắc tự động và dữ liệu số quyết định hiệu quả sau đầu tư

Phần cứng chỉ tạo ra một nửa kết quả. Nửa còn lại nằm ở lớp giám sát và điều hành, nơi dữ liệu chi phối việc vận hành hằng ngày của 13 nhà máy, hàng chục trạm bơm cùng mạng lưới cống dọc sông Nhuệ qua Hà Nội.

Quy định hiện hành yêu cầu cơ sở xử lý nước thải quy mô lớn lắp đặt hệ thống quan trắc tự động, liên tục và truyền dữ liệu về cơ quan quản lý môi trường. Các trạm quan trắc đo lưu lượng, pH, COD, TSS, amoni và oxy hòa tan tạo thành lớp dữ liệu nền để đánh giá hiệu quả sau đầu tư.

Hệ thống điều khiển giám sát và thu thập dữ liệu (SCADA) cho phép điều hành trạm bơm, cống điều tiết và dây chuyền xử lý từ một trung tâm duy nhất. Khi mưa lớn, phần mềm điều độ tính lưu lượng dồn về từng nhà máy, hạn chế quá tải cục bộ và giảm nguy cơ xả tràn.

Mô hình thủy lực số mô phỏng dòng chảy từ cống Liên Mạc tới hạ lưu giúp thành phố thử nghiệm các kịch bản điều tiết trước khi áp dụng ngoài thực địa, cách làm đang phổ biến tại nhiều đô thị đông dân.

Lớp dữ liệu còn phục vụ giám sát xã hội. Khi thành phố công khai chỉ số chất lượng nước theo thời gian thực trên cổng thông tin hoặc ứng dụng công dân số, người dân dọc tuyến có cơ sở đối chiếu cam kết của nhà đầu tư với thực tế.

Ở chiều quản trị dự án, bản đồ số quy hoạch và dữ liệu đất đai dùng chung hỗ trợ rà soát ranh giới 6 khu đất đối ứng, phát hiện chồng lấn và theo dõi tiến độ giao đất theo từng mốc thanh toán. Đó cũng là nhóm nội dung cơ quan thẩm tra yêu cầu làm rõ.

Dự án hiện dừng ở bước trình chủ trương. Hiệu quả cuối cùng của phương án xử lý ô nhiễm sông Nhuệ phụ thuộc vào lựa chọn công nghệ cho 13 nhà máy, tiến độ đấu nối, năng lực tài chính của nhà đầu tư và mức độ minh bạch của dữ liệu vận hành.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng