Tổ chức khoa học công nghệ công lập sắp được chấm điểm để quyết định ngân sách chi thường xuyên

Theo Dự thảo, nguồn kinh phí cố định và kinh phí bổ sung hằng năm sẽ được xác định dựa trực tiếp vào kết quả đánh giá hoạt động thực chất của từng tổ chức, chấm dứt hoàn toàn cơ chế phân bổ theo đầu vào đang tồn tại nhiều năm qua. Dự thảo khi có hiệu lực sẽ tác động trực tiếp đến nguồn lực tài chính của toàn bộ hệ thống tổ chức nghiên cứu công lập trong cả nước, đòi hỏi các tổ chức sử dụng ngân sách nhà nước chủ động nghiên cứu kỹ và xây dựng sẵn phương án tự chủ tài chính cho giai đoạn 2026–2030.

Nghị định số 262/2025/NĐ-CP, quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo về thông tin, thống kê, đánh giá, chuyển đổi số và các vấn đề chung trong lĩnh vực khoa học và công nghệ (KH&CN). Ảnh: Bộ KH&CN

Theo Dự thảo, tính đến năm 2022, mạng lưới tổ chức khoa học và công nghệ công lập trên phạm vi cả nước gồm 477 tổ chức. Trong số đó, 301 tổ chức trực thuộc các bộ, ngành, đại học quốc gia, tổng cục và các đơn vị tương đương; 170 tổ chức thuộc thẩm quyền quản lý của UBND cấp tỉnh; 7 tổ chức trực thuộc các tập đoàn và tổng công ty nhà nước.

Phân theo lĩnh vực, các tổ chức thuộc bộ, ngành tập trung chủ yếu vào khoa học kỹ thuật và công nghệ với 38,9%, tiếp đến là khoa học nông nghiệp chiếm 32,7%, khoa học tự nhiên 19,9%, khoa học y dược 6,8% và khoa học xã hội cùng nhân văn chỉ 1,78%. Ở địa phương, cơ cấu lĩnh vực có sự khác biệt hơn khi khoa học kỹ thuật và công nghệ chiếm tới 72,8%, khoa học nông nghiệp 17,6%, khoa học xã hội 7,4%, và khoa học tự nhiên 3,7%.

Theo Dự thảo mức độ tự chủ tài chính trong hệ thống tổ chức khoa học công nghệ công lập còn rất hạn chế. Tại các bộ, ngành, tới 89% tổ chức chưa đạt tự chủ tài chính hoàn toàn, trong đó 56,7% mới tự bảo đảm được một phần chi thường xuyên và 32,4% phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước cho chi thường xuyên. Chỉ 6% tổng số tổ chức tự chủ được chi thường xuyên, và tỷ lệ tự chủ cả chi thường xuyên lẫn chi đầu tư chỉ đạt 3,9%. Riêng khu vực tập đoàn và tổng công ty nhà nước, toàn bộ 7 tổ chức khoa học công nghệ công lập đều đã tự chủ, trong đó 50% tự chủ chi thường xuyên và 50% tự chủ cả chi thường xuyên và chi đầu tư.

Dự thảo xác định nguồn ngân sách nhà nước hỗ trợ hoạt động thường xuyên gồm hai phần chính là kinh phí cố định và kinh phí bổ sung. Kinh phí cố định bao gồm bốn nhóm chi cốt lõi là lương và các khoản đóng góp có tính chất lương, chi hoạt động bộ máy, chi thực hiện nhiệm vụ thường xuyên theo chức năng và chi triển khai các nhiệm vụ khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo cơ sở. Kinh phí bổ sung được tính thêm hoặc cắt giảm tùy theo kết quả đánh giá hoạt động của từng tổ chức trong thời kỳ ổn định liền kề, tạo ra cơ chế liên thông trực tiếp giữa chất lượng nghiên cứu và nguồn lực tài chính được phân bổ.

Kinh phí cố định gồm những khoản nào?

Theo Điều 4 của Dự thảo, kinh phí cố định từ ngân sách nhà nước hỗ trợ tổ chức khoa học và công nghệ công lập gồm bốn nhóm chi chính.

Nhóm thứ nhất là lương và các khoản đóng góp có tính chất lương, được lập căn cứ vào số biên chế viên chức hưởng lương từ ngân sách nhà nước được giao theo quyết định của cấp có thẩm quyền. Trong thời gian Chính phủ chưa áp dụng chế độ tiền lương mới theo Nghị quyết 27-NQ/TW, các tổ chức áp dụng mức lương cơ sở và hệ số lương ngạch bậc hiện hành. Khi chế độ tiền lương mới có hiệu lực, cơ sở tính chuyển sang bảng lương chức vụ và bảng lương chuyên môn nghiệp vụ theo quy định mới của Nhà nước.

Ảnh minh họa: qdnd.vn

Nhóm thứ hai là chi hoạt động bộ máy, được lập trên cơ sở định mức chi hoạt động thường xuyên do cơ quan có thẩm quyền ban hành và số lượng biên chế hưởng lương từ ngân sách nhà nước được giao.

Nhóm thứ ba là chi thực hiện nhiệm vụ thường xuyên theo chức năng, phục vụ duy trì và vận hành cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật, trang thiết bị nghiên cứu. Nội dung chi được xây dựng từ danh mục nhiệm vụ thường xuyên do tổ chức khoa học và công nghệ đề xuất và được cơ quan chủ quản phê duyệt giao nhiệm vụ. Trường hợp chưa có định mức kinh tế kỹ thuật cho một nội dung chi cụ thể, đơn vị phải thuyết minh chi tiết căn cứ lập dự toán.

Nhóm thứ tư là chi thực hiện nhiệm vụ thường xuyên khác theo chức năng, gồm chi đăng ký, bảo hộ, khai thác và quản lý quyền sở hữu trí tuệ, và chi nghiên cứu xây dựng, hoàn thiện tiêu chuẩn cơ sở theo quy định hiện hành.

Riêng dự toán kinh phí hằng năm để triển khai các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cơ sở được xác định qua hai bước. Bước đầu là xác định tổng kinh phí cho các nhiệm vụ cơ sở chuyển tiếp. Bước hai là lập dự toán cho các nhiệm vụ cơ sở mở mới, trong đó mức kinh phí trung bình theo năm được tính bằng tổng kinh phí bố trí cho nhiệm vụ mở mới trong dự toán ngân sách nhà nước của 3 năm trước liền kề chia cho tổng số lượng nhiệm vụ mở mới trong cùng 3 năm đó, có điều chỉnh bổ sung theo chính sách mới và biến động lạm phát, giảm phát theo công bố của cơ quan có thẩm quyền.

Cơ chế kinh phí bổ sung theo điểm đánh giá

Mọi lãnh đạo và cán bộ tài chính của tổ chức khoa học và công nghệ công lập sử dụng ngân sách nhà nước cần đọc kỹ nhất Quy định xác định kinh phí bổ sung tại Điều 5 của dự thảo thông tư, dẫn chiếu trực tiếp từ Khoản 3 Điều 9 Nghị định số 265/2025/NĐ-CP, bởi lẽ kết quả chấm điểm đánh giá hoạt động của giai đoạn hiện tại sẽ quyết định trực tiếp tổng kinh phí được phân bổ cho cả thời kỳ ổn định 5 năm tiếp theo.

Theo cơ chế tại Khoản 3, Điều 5 Nghị định số 265/2025/NĐ-CP được dẫn chiếu trong Điều 5 của Dự thảo thông tư, mỗi tổ chức được đánh giá hoạt động với thang điểm tối đa 100 điểm. Dựa vào kết quả điểm đó, mức phân bổ ngân sách nhà nước được xác định theo ba nhóm rõ ràng.

Nhóm thứ nhất gồm các tổ chức đạt từ 80 đến 100 điểm. Những tổ chức này được phân bổ đủ 100% kinh phí cố định và được cộng thêm kinh phí bổ sung. Mức kinh phí bổ sung được tính như sau: với mỗi 01 điểm đạt được cao hơn mức điểm 80, tổ chức được bổ sung thêm 0,5% số kinh phí thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cơ sở thuộc kinh phí cố định của thời kỳ ổn định liền kề. Như vậy, tổ chức đạt 100 điểm có thể nhận thêm tối đa 10% so với kinh phí cơ sở, còn tổ chức đạt 90 điểm nhận thêm 5%.

Nhóm thứ hai gồm các tổ chức đạt từ 60 đến 79 điểm. Ngân sách nhà nước phân bổ tối đa bằng 100% kinh phí cố định của thời kỳ ổn định liền kề, không có kinh phí bổ sung.

Nhóm thứ ba gồm các tổ chức đạt dưới 60 điểm. Ngân sách nhà nước chỉ phân bổ tối đa 90% kinh phí cố định của thời kỳ ổn định liền kề. Đây là mức cảnh báo nghiêm trọng vì không chỉ không được bổ sung mà còn bị cắt giảm 10% so với nhu cầu. Quan trọng hơn, nếu tổ chức tiếp tục đạt dưới 60 điểm trong 3 lần đánh giá của 3 năm liên tiếp, cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định về việc tiếp tục hoạt động của tổ chức đó.

Dự thảo thông tư quy định rõ lộ trình áp dụng cho thời kỳ ổn định 2026–2030. Riêng năm 2026 là năm đầu thời kỳ ổn định, việc lập dự toán chi thường xuyên ngân sách nhà nước hỗ trợ tổ chức khoa học công nghệ công lập thực hiện theo Thông tư số 56/2025/TT-BTC ngày 25 tháng 6 năm 2025 của Bộ trưởng Bộ Tài chính và hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ về xây dựng kế hoạch và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026 lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đặc biệt, trong giai đoạn 2027–2029, Dự thảo quy định kinh phí trung bình theo năm của các nhiệm vụ cơ sở mở mới được xác định bằng cách gộp cả nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp cơ sở mở mới cũ lẫn nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cơ sở mở mới trong tổng kinh phí và tổng số lượng nhiệm vụ của 3 năm trước liền kề, nhằm đảm bảo tính liên tục và giữ cho mức kinh phí bình quân được tính toán nhất quán xuyên suốt giai đoạn chuyển tiếp.

Theo Dự thảo mỗi tổ chức phải xây dựng phương án tự chủ tài chính cho giai đoạn ổn định 5 năm theo mẫu biểu ban hành kèm theo, bao gồm đánh giá tình hình thực hiện giai đoạn trước, dự báo nguồn thu và chi thường xuyên, xác định số kinh phí ngân sách nhà nước cần hỗ trợ, và kế hoạch phân phối kết quả tài chính bao gồm trích lập quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, quỹ bổ sung thu nhập, quỹ khen thưởng và quỹ phúc lợi.

Quyền tự chủ của người đứng đầu tổ chức

Theo Điều 6 khoản 4 của Dự thảo thông tư, người đứng đầu tổ chức khoa học và công nghệ công lập có quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong việc sử dụng toàn bộ kinh phí hỗ trợ hoạt động thường xuyên để hoàn thành các kết quả đầu ra theo dự toán ngân sách nhà nước được giao hằng năm. Việc đánh giá kết quả hoạt động của tổ chức gắn trực tiếp với trách nhiệm của người đứng đầu, tạo cơ chế ràng buộc rõ ràng giữa kết quả thực tế và trách nhiệm cá nhân.

Đây là điểm thay đổi quan trọng so với cách vận hành phổ biến trước đây, khi ngân sách thường được phân bổ theo cơ cấu tổ chức và đầu vào thay vì gắn với kết quả đầu ra đo lường được. Với cơ chế mới dẫn chiếu từ khoản 3 Điều 9 Nghị định số 265/2025/NĐ-CP, người đứng đầu vừa có thêm quyền chủ động điều phối nguồn lực bên trong, vừa phải chịu áp lực trực tiếp nếu tổ chức không đạt ngưỡng điểm đánh giá tối thiểu 60 điểm trong ba năm liên tiếp.

Với toàn bộ 477 tổ chức khoa học công nghệ công lập trong hệ thống, trong đó 89% ở khu vực bộ, ngành vẫn chưa tự chủ hoàn toàn về tài chính theo số liệu tại bản thuyết minh kèm theo dự thảo thông tư, văn bản này khi có hiệu lực sẽ mở ra giai đoạn chuyển đổi thực chất, đòi hỏi mỗi tổ chức chủ động xây dựng năng lực nghiên cứu, nâng cao chất lượng đầu ra khoa học và hoàn thiện hệ thống quản trị nội bộ để tự tạo ra kết quả đánh giá tốt hơn.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng