Eo biển Hormuz làm thay đổi tư duy an ninh năng lượng toàn cầu

Ảnh minh họa: Người dân Iran đang ngồi trên bãi biển Suru ở Bandar Abbas dọc theo eo biển Hormuz - Getty.

An ninh năng lượng đang được định nghĩa lại

Cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz không đơn thuần là một biến động địa chính trị mà đang tạo ra sự thay đổi lớn trong cách thế giới nhìn nhận về an ninh năng lượng. Tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu bị gián đoạn đã khiến nhiều quốc gia nhận ra rằng điểm yếu lớn nhất của hệ thống năng lượng hiện nay không nằm ở điện gió hay điện mặt trời mà chính là sự phụ thuộc quá lớn vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Trong nhiều năm, các nguồn năng lượng tái tạo thường bị chỉ trích vì phụ thuộc vào thời tiết và khó đảm bảo nguồn cung liên tục. Than đá, dầu mỏ và khí đốt được xem là nền tảng tạo nên sự ổn định của hệ thống điện.

Tuy nhiên, diễn biến tại Trung Đông đã làm thay đổi hoàn toàn lập luận này.

Kingsmill Bond, chiến lược gia năng lượng của Ember, cho rằng nhiên liệu hóa thạch hiện nay mới là nguồn năng lượng thiếu ổn định nhất. Theo ông, cùng với sự phát triển của pin lưu trữ, điện mặt trời và điện gió đã trở nên đáng tin cậy hơn rất nhiều.

Theo Bond, thế giới đang sở hữu một bộ công nghệ hoàn toàn khác so với thời kỳ khủng hoảng dầu mỏ những năm 1973 và 1979. Nếu trước đây các quốc gia phải lựa chọn điện hạt nhân với thời gian xây dựng kéo dài hàng chục năm thì hiện nay điện mặt trời, điện gió, pin lưu trữ và điện hóa có chi phí thấp hơn, triển khai nhanh hơn và có thể mở rộng quy mô dễ dàng.

Từ phụ thuộc dầu mỏ sang tự chủ năng lượng

Cuộc chiến tại Trung Đông khiến giá năng lượng toàn cầu biến động mạnh, kéo theo áp lực lạm phát tại nhiều nền kinh tế.

Các quốc gia châu Á vốn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu dầu và khí đốt trở thành khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp. Trong khi đó, châu Âu và nhiều nước châu Phi cũng phải đối mặt với chi phí nhiên liệu tăng cao, gây áp lực lên sản xuất công nghiệp và an ninh lương thực.

Markus Rauramo, Giám đốc điều hành Fortum, cho rằng giải pháp căn bản để giảm rủi ro không phải là tìm thêm nguồn nhập khẩu mới mà là tăng năng lực sản xuất điện sạch trong nước.

Theo ông, việc phát triển nguồn điện phát thải thấp sẽ giúp các quốc gia giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu có hàm lượng CO2 cao, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc địa chính trị.

Tuy nhiên, lãnh đạo Fortum cũng thừa nhận quá trình chuyển đổi này không thể diễn ra ngay lập tức vì nhiều doanh nghiệp và hộ gia đình vẫn đang phụ thuộc đáng kể vào khí đốt tự nhiên.

Pin lưu trữ đang thay đổi cuộc chơi

Một trong những nguyên nhân khiến quan điểm về năng lượng tái tạo thay đổi là sự phát triển nhanh của công nghệ pin lưu trữ.

Birgitte Ringstad Vartdal, Giám đốc điều hành Statkraft, nhà sản xuất năng lượng tái tạo lớn nhất châu Âu, cho rằng pin đã rẻ hơn, tuổi thọ dài hơn và đủ khả năng lưu trữ lượng điện dư thừa từ điện mặt trời và điện gió để sử dụng trong các khung giờ nhu cầu cao.

Tại nhiều quốc gia, các hệ thống pin đã có thể thay thế phần lớn vai trò của các nhà máy điện truyền thống trong các khoảng thời gian giữa giờ cao điểm và giờ thấp điểm.

Điều này giúp khắc phục một trong những hạn chế lớn nhất từng được nhắc đến đối với năng lượng tái tạo là tính biến động theo thời tiết.

Dù vậy, Statkraft vẫn cho rằng hệ thống điện tương lai cần duy trì một tỷ lệ khí đốt nhất định để đảm bảo vận hành trong những giai đoạn kéo dài có sản lượng điện gió và điện mặt trời thấp.

Công nhân lắp đặt tấm pin năng lượng mặt trời trên mái nhà của một ngôi nhà tại Thành phố Hồ Chí Minh. Việc lắp đặt điện mặt trời trên mái nhà như một phần của nỗ lực rộng lớn hơn hướng tới năng lượng tái tạo và an ninh năng lượng dài hạn. Ảnh: Getty.

Châu Âu đứng trước bài toán LNG của Mỹ

Một xu hướng khác đang xuất hiện là sự dịch chuyển mạnh sang khí tự nhiên hóa lỏng của Mỹ.

Theo Jan Rosenow, giáo sư về chính sách năng lượng và khí hậu tại Đại học Oxford, châu Âu sẽ phải nhập khẩu nhiều LNG hơn trong thời gian tới do những bất ổn tại eo biển Hormuz.

Điều này đồng nghĩa với việc khu vực tiếp tục phụ thuộc vào một nguồn cung bên ngoài thay vì hoàn toàn tự chủ về năng lượng.

Theo Rosenow, điện được sản xuất trong nước từ các nguồn tái tạo không gặp rủi ro địa chính trị tương tự, qua đó tạo lợi thế lớn về an ninh năng lượng trong dài hạn.

Góc nhìn Việt Nam

Đối với Việt Nam, bài học từ eo biển Hormuz không chỉ nằm ở câu chuyện giá dầu mà còn liên quan đến chiến lược chuyển đổi năng lượng.

Việt Nam đang thúc đẩy phát triển điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, lưu trữ năng lượng và các dự án LNG nhằm đa dạng hóa nguồn cung. Trong bối cảnh thế giới ngày càng bất ổn, việc tăng tỷ trọng điện sản xuất trong nước từ nguồn tái tạo kết hợp hệ thống lưu trữ có thể giúp giảm rủi ro phụ thuộc vào các tuyến vận tải quốc tế.

Đồng thời, nhu cầu phát triển công nghệ pin, lưới điện thông minh và các nền tảng quản lý năng lượng bằng AI sẽ ngày càng trở thành yếu tố quyết định đối với an ninh năng lượng quốc gia.

Xu hướng năng lượng tái tạo tại Việt Nam

Với đường bờ biển dài và khí hậu nhiệt đới, Việt Nam nhận được lượng nhiệt mặt trời dồi dào. Đây được xem là một trong những tiềm năng lớn để phát triển ngành công nghiệp năng lượng tái tạo tại nước ta.

Theo Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), Việt Nam là một trong số 14 nước trên thế giới đứng đầu về tiềm năng thủy điện. Hiện nước ta có 387 trạm thủy điện với tổng công suất ước đạt hơn 8.000MW. Lợi thế đường bờ biển dài theo chiều dọc đất nước, Việt Nam có nhiều tiềm năng khai thác năng lượng gió, tập trung chủ yếu ở vùng duyên hải miền trung, miền nam, Tây Nguyên như: Ninh Thuận, Bình Thuận, Sóc Trăng, Trà Vinh, Bạc Liêu…

Việt Nam nằm ở khu vực cận xích đạo, tổng số giờ nắng cao hơn 2.500 giờ/năm, tổng lượng bức xạ trung bình năm vào khoảng 230-250 kcal/cm2/ngày. Đây là một lợi thế cho Việt Nam khai thác nguồn năng lượng tái tạo này để phục vụ cho nhu cầu sản xuất năng lượng tái tạo.

Theo báo cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam, đến cuối năm 2023, tổng công suất nguồn điện (đã COD) toàn hệ thống đạt khoảng 80.555MW, tăng ~2.800MW so năm 2022. Trong đó, tổng công suất các nguồn điện năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời) là 21.664MW, chiếm tỷ trọng 27%, nhiệt điện than là 26.757MW, chiếm tỷ trọng 33,2%; thủy điện (bao gồm thủy điện nhỏ) là 22.872MW, chiếm tỷ trọng 28,4%. Quy mô hệ thống điện Việt Nam đứng đầu khu vực ASEAN về công suất nguồn điện.

Quyết định số 2068/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chiến lược phát năng lượng tái tạo của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 với quan điểm chính là phát triển năng lượng tái tạo với triển khai thực hiện mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường: Kết hợp phát triển năng lượng tái tạo với các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường là cần thiết. Năng lượng tái tạo không chỉ mở rộng quy mô và tăng tỷ lệ trong cung cấp năng lượng, mà còn giải quyết nhu cầu năng lượng cho nông thôn, thúc đẩy sản xuất và xây dựng xã hội tiết kiệm, hiệu quả, thân thiện với môi trường. Phát triển này cần dựa trên nguồn lực và nhu cầu phát triển của từng địa phương.

Bên cạnh đó, phát triển năng lượng tái tạo cần kết hợp với công nghiệp chế tạo thiết bị. Cần ưu tiên các lĩnh vực như điện gió, điện mặt trời và điện sinh khối, mở rộng nhu cầu thị trường và tăng cường hợp tác quốc tế để chuyển giao công nghệ. Mục tiêu là tự chủ công nghệ, nâng cao khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững ngành công nghiệp năng lượng tái tạo.

Tương lai của năng lượng tái tạo hứa hẹn sẽ mang lại những thay đổi tích cực cho nền kinh tế toàn cầu và môi trường sống. Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và các chính sách hỗ trợ từ chính phủ, năng lượng tái tạo không chỉ trở thành nguồn cung cấp điện chính mà còn góp phần giảm thiểu khí thải carbon và chống biến đổi khí hậu.

Việc đầu tư vào năng lượng tái tạo sẽ không chỉ tạo ra hàng triệu việc làm mới mà còn xây dựng một hệ thống năng lượng bền vững hơn cho các thế hệ tương lai.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng