Sàn giao dịch tài sản số vận hành ra sao và những rủi ro nào đang chờ nhà đầu tư

Phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng phân tích cơ chế hoạt động của sàn giao dịch tài sản số và những mối nguy hiện diện ngay trong giai đoạn thị trường Việt Nam bước vào thí điểm theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP.

Sàn giao dịch tài sản số là nơi người mua và người bán gặp nhau để trao đổi các loại tài sản mã hóa như Bitcoin, Ethereum và hàng nghìn token khác. Về hình thức bề ngoài, giao diện một sàn giao dịch crypto không khác nhiều so với sàn chứng khoán trực tuyến, với bảng giá cập nhật từng giây, biểu đồ nến, sổ lệnh và công cụ phân tích kỹ thuật.

Nhưng bên dưới giao diện đó là những cơ chế vận hành có sự khác biệt căn bản so với thị trường tài chính truyền thống, kéo theo những rủi ro mà nhiều nhà đầu tư mới tham gia chưa kịp nhận ra.

Cơ chế khớp lệnh, thanh khoản và sự khác biệt giữa sàn tập trung với sàn phi tập trung

Giao diện sàn giao dịch tài sản số hiển thị bảng giá, biểu đồ và sổ lệnh theo thời gian thực.

Theo tìm hiểu của phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, quy trình giao dịch trên sàn tập trung gồm ba bước cơ bản là nạp tiền, đặt lệnh và chờ hệ thống khớp lệnh. Người dùng có thể chọn lệnh thị trường để mua hoặc bán ngay theo giá hiện tại, hoặc lệnh giới hạn để chờ giá đạt mức mong muốn. Toàn bộ quá trình diễn ra gần như tức thời, tạo cảm giác thị trường hoạt động liên tục và thanh khoản cao.

Cốt lõi của sàn nằm ở hệ thống khớp lệnh, nơi các lệnh mua và lệnh bán được ghép lại khi hai bên chấp nhận cùng mức giá. Thanh khoản, tức khả năng mua bán nhanh chóng mà không làm biến động giá mạnh, là thước đo quan trọng nhất về sức hấp dẫn của một sàn.

Các sàn lớn như Binance hay OKX có lượng người tham gia đông đảo nên thanh khoản cao, chênh lệch giữa giá mua và giá bán rất hẹp. Với các sàn nhỏ hoặc mới ra mắt, thanh khoản thấp khiến nhà đầu tư khó bán tài sản khi cần, nhất là trong đợt thị trường giảm mạnh.

Theo ghi nhận của phóng viên, một số sàn nhỏ có thể dùng các tài khoản nội bộ để đặt lệnh mua bán qua lại, tạo khối lượng giao dịch giả nhằm thu hút người dùng. Thủ thuật này gọi là wash trading và là một dạng thao túng thị trường. Nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm sẽ khó phân biệt đâu là thanh khoản thật, đâu là con số được tạo ra để làm đẹp số liệu trước khi so sánh hoặc lựa chọn sàn giao dịch.

Bên cạnh sàn tập trung, thị trường còn có sàn phi tập trung, thường gọi là DEX. Sàn phi tập trung cho phép người dùng giao dịch trực tiếp từ ví cá nhân mà không cần gửi tài sản vào bên trung gian. Các nền tảng như Uniswap trên Ethereum hay PancakeSwap trên BNB Chain hoạt động theo cơ chế pool thanh khoản, nơi người dùng cung cấp tài sản vào pool và giao dịch diễn ra tự động qua hợp đồng thông minh.

Ưu điểm là người dùng luôn kiểm soát private key, không lo sàn tự ý dùng tài sản của mình. Nhược điểm là phí giao dịch đôi khi rất cao, tốc độ chậm hơn và người dùng phải tự chịu trách nhiệm hoàn toàn về bảo mật ví. Theo ghi nhận của phóng viên, phần lớn nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam hiện vẫn sử dụng sàn tập trung do tính tiện lợi và giao diện thân thiện.

Hack, rug pull và sập sàn, ba kịch bản mất tiền hoàn toàn

Thị trường tài sản số đã xóa sạch tài sản của hàng triệu nhà đầu tư qua ba kịch bản mất tiền phổ biến nhất, đó là bị hack, bị rug pull và sàn sụp đổ do mất khả năng thanh toán. Mỗi kịch bản có cơ chế khác nhau nhưng đều có điểm chung là diễn ra nhanh và thường không có đường thu hồi.

Hack là rủi ro kỹ thuật thuần túy khi tin tặc tìm ra điểm yếu trong hệ thống của sàn rồi đánh cắp tài sản. Năm 2014, sàn Mt. Gox có trụ sở tại Tokyo từng xử lý 70% giao dịch Bitcoin toàn cầu đã mất 850.000 Bitcoin, kéo hàng chục nghìn người mất toàn bộ tài sản.

Năm 2018, sàn Coincheck của Nhật Bản mất 534 triệu USD giá trị token NEM trong một đêm do lưu trữ toàn bộ tài sản trong ví nóng kết nối mạng. Năm 2022, cầu nối blockchain Ronin Network bị tin tặc rút 625 triệu USD, trở thành vụ hack crypto lớn nhất lịch sử tính đến thời điểm đó. Điểm chung của tất cả các vụ hack lớn là xảy ra nhanh chóng, thường trong một đêm, và phần lớn nhà đầu tư không kịp phản ứng.

Rug pull là kịch bản khác hoàn toàn về bản chất. Đội ngũ phát triển tạo ra một dự án crypto, thu hút vốn của nhà đầu tư rồi biến mất cùng số tiền đó. Theo số liệu của Chainalysis, rug pull chiếm 37% tổng giá trị bị đánh cắp trong lĩnh vực crypto năm 2021.

Tại Việt Nam, cộng đồng đầu tư đã nhiều lần chứng kiến các dự án huy động hàng tỷ đồng qua mạng xã hội, nhóm Telegram hay Zalo chỉ trong vài tuần rồi nhà tổ chức biến mất sau khi rút hết thanh khoản. Các dự án này thường quảng bá rất rầm rộ qua người có ảnh hưởng, cam kết lợi nhuận cao và tạo áp lực tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội để thúc đẩy người mua quyết định nhanh.

Kịch bản thứ ba là sàn sụp đổ do mất khả năng thanh toán, có thể xảy ra ngay cả khi sàn không bị hack và không có ý định lừa đảo. Khi thị trường sụt giảm mạnh, nhà đầu tư đồng loạt rút tiền, sàn không đủ thanh khoản để đáp ứng, buộc phải tạm ngừng cho rút và cuối cùng phá sản.

Các vụ tấn công mạng có thể khiến tài sản trên sàn bị đánh cắp chỉ trong thời gian ngắn.

Gần đây tại Việt Nam, sàn ONUS gặp sự cố nạp rút tiền vào tháng 3/2026 và nhà sáng lập sau đó bị bắt. Vụ việc này phơi bày đúng kịch bản trên, tiền của hàng nghìn nhà đầu tư cá nhân bị đóng băng trong khi khả năng thu hồi vẫn bất định.

Trước đó, vụ sàn FTX sụp đổ tháng 11/2022 còn nghiêm trọng hơn. Điều tra phát hiện sàn đã dùng tài sản lưu ký của khách hàng để cho quỹ liên kết Alameda Research vay và đầu tư mạo hiểm. Người sáng lập Sam Bankman-Fried bị tòa án liên bang Hoa Kỳ tuyên 25 năm tù vì tội lừa đảo và rửa tiền vào tháng 3/2024.

Front-running, thao túng giá và khoảng trống pháp lý còn bỏ ngỏ

Ngoài ba kịch bản mất tiền hoàn toàn, thị trường tài sản số còn chứa đựng những rủi ro tinh vi hơn liên quan đến hành vi thao túng và khai thác thông tin bất cân xứng. Front-running là một trong số đó. Khi nhà đầu tư đặt một lệnh mua lớn, nếu bên có thông tin nội bộ hoặc hệ thống của sàn phát hiện lệnh này trước khi nó được thực thi, họ có thể đặt lệnh mua trước, đẩy giá lên, rồi bán lại cho người đặt lệnh ban đầu với giá cao hơn.

Người mua không hay biết mình đã bị mua đắt hơn mức đáng ra. Tại thị trường chứng khoán, hành vi này bị nghiêm cấm theo Luật Chứng khoán năm 2019. Nhưng Nghị quyết 05/2025 chưa đề cập trực tiếp đến front-running hay thao túng thị trường trong lĩnh vực tài sản mã hóa, tạo ra khoảng trống pháp lý thực sự.

Thao túng giá còn được thực hiện qua các hình thức khác. Wash trading là hành vi tự mua đi bán lại qua nhiều tài khoản để tạo khối lượng giao dịch ảo, đánh lừa nhà đầu tư về mức độ sôi động của thị trường.

Khi sàn mất thanh khoản hoặc phá sản, tài sản của nhà đầu tư có thể bị đóng băng.

Pump and dump, hay còn gọi là lùa gà, là thủ thuật mua vào ồ ạt để đẩy giá một token lên cao, thường kết hợp với chiến dịch truyền thông rầm rộ qua mạng xã hội và các KOL có lượng người theo dõi đông, sau đó bán ra toàn bộ khi giá đạt đỉnh và bỏ lại những người mua sau với khoản lỗ nặng. Spoofing là đặt lệnh mua hoặc bán rất lớn để tạo ảo giác về cung cầu, rồi hủy lệnh trước khi khớp.

Theo ghi nhận của phóng viên, các chiến dịch pump and dump diễn ra nhanh, đôi khi chỉ vài giờ, khiến nhà đầu tư cá nhân không kịp nhận ra và thoát ra trước khi giá sụp.

Bên cạnh các rủi ro từ sàn và từ thị trường, nhà đầu tư còn đối mặt với rủi ro pháp lý từ phía chính mình. Khi giao dịch tài sản mã hóa trên sàn trong khuôn khổ thị trường thí điểm, người dùng có nghĩa vụ khai báo thuế.

Bộ Tài chính đang đề xuất mức 0,1% trên doanh thu chuyển nhượng với cá nhân và 20% thuế thu nhập doanh nghiệp với tổ chức. Không khai báo hoặc khai báo sai có thể dẫn đến truy thu thuế và phạt hành chính.

Theo chuyên gia tài chính Nguyễn Trí Hiếu, đây là lỗ hổng có thể dẫn đến tranh chấp thuế hàng loạt khi thị trường chính thức đi vào hoạt động, bởi nhiều nhà đầu tư cá nhân chưa quen với khái niệm nghĩa vụ thuế trong giao dịch tài sản số.

Điểm chung của tất cả những rủi ro kể trên là nhà đầu tư thường chỉ nhận ra khi thiệt hại đã xảy ra. Sàn giao dịch không phải là nơi trung lập đơn thuần mà là một hệ sinh thái có lợi ích riêng, và hiểu rõ cơ chế vận hành là điều kiện tối thiểu để bảo vệ tài sản của chính mình.

Trong bối cảnh Nghị quyết 05/2025 vừa tạo ra khuôn khổ pháp lý ban đầu nhưng còn nhiều khoảng trống, nhà đầu tư cần ưu tiên các sàn được cấp phép, kiểm tra lịch sử hoạt động và không bao giờ gửi toàn bộ tài sản lên một nền tảng duy nhất.

Trong các bài tiếp theo, Tạp chí Điện tử và Ứng dụng sẽ tiếp tục phân tích các xu hướng như DeFi, stablecoin và NFT, cũng như cách dòng tiền vận hành xuyên biên giới trong thị trường tài sản số toàn cầu.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng