Coin và token, cuộc đua phát hành tài sản số và huy động vốn từ cộng đồng

Thị trường tài sản mã hóa toàn cầu đã trải qua gần một thập kỷ phát triển kể từ khi Bitcoin ra đời năm 2009. Trong khoảng thời gian đó, hàng chục nghìn loại tài sản số được phát hành, giao dịch và biến mất. Giữa dòng chảy tài sản số ấy, hai khái niệm coin và token nằm ở trung tâm mọi cuộc thảo luận, bởi đây là hình thức phổ biến nhất để một dự án đưa giá trị của mình ra thị trường và kêu gọi dòng vốn từ nhà đầu tư.

Tại Việt Nam, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP của Chính phủ về triển khai thị trường tài sản mã hóa thí điểm đã mở ra khuôn khổ pháp lý ban đầu cho hoạt động này. Theo tìm hiểu của phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, nghị quyết coi tài sản mã hóa bao trùm cả coin lẫn token nhưng loại trừ chứng khoán kỹ thuật số và tiền pháp định số hóa, đồng thời giới hạn phạm vi cấp phép cho bốn nhóm dịch vụ cụ thể. Việc nắm rõ bản chất kỹ thuật cùng cơ chế vận hành của coin, token trở thành điều kiện tiên quyết để nhà đầu tư cá nhân nhận diện cơ hội và rủi ro trước khi đặt tiền vào bất kỳ dự án nào.

Coin và token là hai hình thái tài sản số phổ biến, được phát hành và vận hành trên các nền tảng blockchain khác nhau.

Coin và token, hai hình thái tài sản số với nền tảng kỹ thuật khác biệt

Coin là loại tài sản số được xây dựng trên một blockchain riêng. Mỗi coin thường gắn với một hệ thống blockchain độc lập, vận hành dưới bộ quy tắc đồng thuận do chính dự án thiết kế. Bitcoin hoạt động trên blockchain Bitcoin với thuật toán Proof of Work, còn Ethereum có blockchain Ethereum của riêng mình và đã chuyển sang cơ chế Proof of Stake từ năm 2022. Binance Coin của sàn Binance vận hành trên BNB Chain, Solana chạy trên blockchain Solana với tốc độ xử lý hàng chục nghìn giao dịch mỗi giây.

Chức năng chính của coin là làm đơn vị thanh toán và lưu trữ giá trị trong hệ sinh thái blockchain tương ứng. Người dùng muốn thực hiện giao dịch trên blockchain Ethereum phải trả phí bằng Ether, muốn gửi Bitcoin phải trả phí bằng Bitcoin. Việc tạo ra một coin mới đòi hỏi nguồn lực kỹ thuật rất lớn, bao gồm đội ngũ kỹ sư xây dựng blockchain, hệ thống máy chủ vận hành mạng lưới, cơ chế bảo mật chống tấn công và một cộng đồng người dùng đủ lớn để duy trì tính phi tập trung.

Token lại có cách tạo ra hoàn toàn khác. Token không có blockchain riêng mà được xây dựng trên nền tảng của các blockchain có sẵn, phổ biến nhất là Ethereum. Các dự án sử dụng tiêu chuẩn kỹ thuật như ERC-20 trên Ethereum, BEP-20 trên BNB Chain hoặc SPL trên Solana để phát hành token chỉ trong vài giờ, với chi phí từ vài chục đến vài trăm USD tiền phí mạng lưới. Mức đầu tư kỹ thuật gần như không đáng kể nếu so sánh với công sức xây dựng một blockchain hoàn chỉnh.

Token có thể đại diện cho nhiều loại giá trị khác nhau. Utility token cho phép chủ sở hữu sử dụng dịch vụ trong hệ sinh thái của dự án, tương tự thẻ thành viên của một câu lạc bộ. Governance token trao quyền biểu quyết cho các quyết định phát triển của dự án, giống cổ đông biểu quyết tại đại hội đồng cổ đông. Security token đại diện cho quyền sở hữu tài sản thực, từ cổ phần doanh nghiệp đến bất động sản. Ngoài ra còn có stablecoin như USDT, USDC được thiết kế neo giá trị với đồng USD nhằm giảm biến động.

Chính sự dễ tạo của token đã khiến số lượng loại tài sản này trên thị trường tăng theo cấp số nhân trong những năm gần đây. Dữ liệu của CoinMarketCap ghi nhận hàng trăm nghìn token đã được phát hành trên các nền tảng blockchain công cộng, trong đó tuyệt đại đa số không có khối lượng giao dịch đáng kể và mất giá gần như hoàn toàn chỉ sau một thời gian ngắn. Nhiều token được tạo ra chủ yếu để phục vụ mục đích huy động vốn, không có sản phẩm hay dịch vụ thực chất đứng sau.

ICO, IDO, IEO và những cuộc gọi vốn khổng lồ thiếu kiểm soát

Một trong những mục đích chính của việc phát hành token là huy động vốn từ cộng đồng, thông qua các hình thức như ICO, IDO hoặc IEO. ICO là viết tắt của Initial Coin Offering, hình thức chào bán token lần đầu tới nhà đầu tư cá nhân để lấy vốn phát triển dự án. Trong giai đoạn 2017, ICO từng bùng nổ trên thị trường tài sản mã hóa toàn cầu với tổng vốn huy động ước tính hơn 6 tỷ USD chỉ trong một năm.

Điểm đáng chú ý là phần lớn dự án ICO gọi vốn trước khi sản phẩm hoàn thiện, thậm chí khi mới chỉ có một bản white paper mô tả ý tưởng. Báo cáo của Cơ quan Dịch vụ Tài chính Hoa Kỳ năm 2018 đánh giá hơn 80% dự án ICO khởi chạy năm 2017 không đạt được mục tiêu đề ra, nhiều dự án rơi vào tình trạng mất thanh khoản hoặc người sáng lập biến mất cùng số vốn đã huy động. Vụ việc BitConnect được công tố Hoa Kỳ xếp vào diện lừa đảo quy mô lớn, gây thiệt hại ước tính 2,4 tỷ USD cho nhà đầu tư toàn cầu là ví dụ điển hình cho giai đoạn đầy bất ổn này.

IEO xuất hiện sau như một nỗ lực tăng tính minh bạch. Viết tắt của Initial Exchange Offering, IEO là hình thức dự án phát hành token thông qua một sàn giao dịch tập trung đóng vai trò trung gian kiểm duyệt. Sàn Binance Launchpad, OKX Jumpstart từng tổ chức hàng loạt đợt IEO cho các dự án với quy trình sàng lọc pháp lý, công nghệ và đội ngũ. Nhà đầu tư mua token qua sàn thay vì chuyển tiền trực tiếp cho dự án, giảm phần nào rủi ro lừa đảo cơ bản nhưng không loại bỏ rủi ro dự án thất bại.

IDO là hình thức phát hành token trên sàn giao dịch phi tập trung, viết tắt của Initial DEX Offering. Dự án tạo pool thanh khoản trên các nền tảng như Uniswap, PancakeSwap để nhà đầu tư có thể mua token ngay từ những phút đầu. Ưu điểm là tính minh bạch cao nhờ mọi giao dịch đều ghi trên blockchain, nhược điểm là không có cơ quan kiểm duyệt nên tỷ lệ dự án rác rất cao. Hiện tượng rug pull, tức đội ngũ dự án rút hết thanh khoản rồi bỏ trốn, xảy ra thường xuyên trên các nền tảng IDO không có cơ chế khóa thanh khoản bắt buộc.

Các hình thức gọi vốn như ICO, IDO, IEO giúp dự án huy động tiền từ cộng đồng nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Theo ghi nhận của phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, không ít dự án đã lợi dụng mô hình phát hành token để thực hiện hoạt động huy động vốn thiếu minh bạch. Các dự án đưa ra lộ trình phát triển hấp dẫn, cam kết lợi nhuận từ 200 đến 500% mỗi tháng, sử dụng các thuật ngữ công nghệ như AI, metaverse, GameFi để tạo niềm tin. Sau khi huy động được lượng vốn lớn, một số dự án chậm triển khai hoặc biến mất hoàn toàn. Không ít mô hình còn có dấu hiệu đa cấp khi khuyến khích người tham gia mời thêm người mới để nhận hoa hồng, tạo ra cấu trúc tài chính Ponzi dưới vỏ bọc công nghệ blockchain.

Tại Việt Nam từng xuất hiện nhiều vụ việc huy động vốn qua phát hành token bị cơ quan chức năng cảnh báo. Năm 2020, dự án Sky Mining quảng bá mô hình đào Bitcoin với cam kết lợi nhuận cao đã khiến hàng nghìn người Việt mất tiền khi người sáng lập rời khỏi Việt Nam cùng toàn bộ hệ thống máy đào. Cuối năm 2022, mô hình Pi Network với token Pi được quảng bá là có thể khai thác miễn phí trên điện thoại ước tính đã thu hút hàng triệu người Việt tham gia, dù đến nay token này vẫn chưa được niêm yết chính thức trên sàn giao dịch lớn nào và giá trị vẫn hoàn toàn mang tính kỳ vọng.

Khung pháp lý mới và ranh giới rủi ro của thị trường thí điểm tại Việt Nam

Hoạt động phát hành token tại Việt Nam chưa từng có khung pháp lý cụ thể trước khi Nghị quyết 05/2025/NQ-CP được ban hành. Trong hơn một thập kỷ qua, Ngân hàng Nhà nước đã nhiều lần phát đi cảnh báo về rủi ro khi tham gia các hoạt động liên quan đến tiền ảo, khẳng định tiền điện tử không phải phương tiện thanh toán hợp pháp trên lãnh thổ Việt Nam. Các cơ quan công an cấp tỉnh cũng liên tục triệt phá đường dây huy động vốn trái phép núp bóng tài sản số, xử lý hình sự các đối tượng cầm đầu.

Nghị quyết 05/2025 chỉ cấp phép cho bốn loại dịch vụ trên thị trường thí điểm, gồm vận hành sàn giao dịch tài sản mã hóa tập trung, tự doanh tài sản mã hóa, cung cấp dịch vụ lưu ký và vận hành nền tảng phát hành token. Điều này có nghĩa là việc phát hành token tự do mà không qua đơn vị vận hành nền tảng được cấp phép nằm ngoài phạm vi cho phép của thị trường thí điểm. Mọi hoạt động ICO, IDO, IEO do cá nhân hoặc nhóm tự tổ chức bên ngoài khuôn khổ của các tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép đều không được bảo vệ về mặt pháp lý.

Không ít dự án lợi dụng token để huy động vốn thiếu minh bạch, thậm chí có dấu hiệu lừa đảo như mô hình rug pull.

Trong trường hợp việc phát hành token có dấu hiệu lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, các cá nhân liên quan có thể bị xử lý theo Bộ luật Hình sự. Điều 174 quy định tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản với mức hình phạt cao nhất lên đến chung thân khi giá trị chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên. Điều 175 quy định tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, áp dụng cho trường hợp đối tượng nhận tiền qua các hợp đồng dân sự rồi sử dụng sai mục đích. Ngoài ra, hoạt động huy động vốn trái phép còn có thể bị xem xét xử lý theo quy định về kinh doanh trái phép hoặc vi phạm quy định về phát hành chứng khoán nếu token phát hành có bản chất là chứng khoán.

Khoảng trống pháp lý cũ đã khiến nhiều dự án lựa chọn hoạt động dưới hình thức quốc tế, đặt máy chủ và pháp nhân ở các quốc gia có quy định lỏng lẻo như Seychelles, British Virgin Islands hay Malta, sau đó tiếp cận thị trường Việt Nam qua mạng xã hội và hội nhóm kín. Cách làm này khiến việc quản lý và xử lý vi phạm trở nên phức tạp, bởi cơ quan chức năng phải phối hợp với tư pháp nước sở tại để thu thập chứng cứ và truy tố người vi phạm. Nghị quyết 05/2025 đặt ra kỳ vọng đưa một phần hoạt động phát hành token về khuôn khổ pháp lý trong nước, qua đó giảm rủi ro cho nhà đầu tư và tăng năng lực quản lý của cơ quan nhà nước.

Việc phát hành token không sai về mặt công nghệ. Vấn đề nằm ở cách dự án sử dụng công cụ này, ở mức độ minh bạch thông tin tài chính, ở năng lực thực thi lộ trình phát triển và ở cơ chế kiểm soát rủi ro. Nếu không có sản phẩm thực, không minh bạch dòng tiền và thiếu cơ chế kiểm toán độc lập, token có thể trở thành một dạng giấy hứa không giá trị. Nhà đầu tư tham gia thị trường tài sản số cần phân biệt rạch ròi giữa một dự án công nghệ nghiêm túc với một mô hình huy động vốn núp bóng công nghệ, đồng thời ưu tiên các nền tảng được cấp phép hoạt động trong khuôn khổ thị trường thí điểm theo Nghị quyết 05/2025.

Trong các bài tiếp theo, phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng sẽ tiếp tục làm rõ cách tài sản số được lưu trữ, giao dịch trên các sàn tập trung và phi tập trung, cũng như cách dòng tiền vận hành trong thị trường crypto toàn cầu.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng