Phát triển KHCN: Không đào tạo đại trà, tập trung làm chủ công nghệ lõi

Ngày 20/4, Quốc hội thảo luận tại hội trường về những vấn đề phát triển kinh tế xã hội năm 2025; tình hình thực hiện những tháng đầu năm 2026 và đặc biệt là định hướng chiến lược cho Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội 5 năm 2026 - 2030.

Thiếu nhân lực có năng lực tạo ra đột phá thực chất

Phát biểu tại phiên họp, đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn ĐBQH thành phố Hà Nội) nhất trí cao với báo cáo của Chính phủ khi đã nhận diện đầy đủ các kết quả và thách thức, đồng thời xác định khoa học công nghệ và chuyển đổi số là nội dung then chốt để nâng cao năng suất, chất lượng nền kinh tế.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan, ĐBQH thành phố Hà Nội.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Lan, công nghệ không thể tự tạo ra đột phá mà con người mới là yếu tố quyết định. Đại biểu dẫn chứng như các nước Hàn Quốc, Israel và Singapore đều đi trước một bước trong việc phát triển nhân lực chất lượng cao. Họ không chỉ đào tạo người giỏi chuyên môn mà còn hình thành đội ngũ có khả năng kết nối nghiên cứu với thị trường để tạo giá trị gia tăng bền vững.

Quay lại bối cảnh của Việt Nam hiện nay, đại biểu Nguyễn Thị Lan cho rằng "điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay là thiếu lực lượng nhân lực có khả năng tạo ra đột phá thực chất. Những thiếu hụt cụ thể bao gồm: thiếu chuyên gia làm chủ công nghệ lõi, thiếu các nhà khoa học có khả năng dẫn dắt, thiếu nhân lực để khai thác hiệu quả dữ liệu, đặc biệt là thiếu đội ngũ có thể đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường. Sự thiếu hụt này dẫn đến hệ quả là kết nối giữa cơ quan quản lý, viện trường và doanh nghiệp còn lỏng lẻo do thiếu đội ngũ điều phối, dẫn dắt hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Dẫn chứng từ ngành nông nghiệp, đại biểu Nguyễn Thị Lan chỉ rõ, mặc dù chúng ta có nhiều kết quả nghiên cứu về giống cây trồng, vật nuôi, công nghệ sinh học và nông nghiệp số, nhưng việc thương mại hóa còn rất khiêm tốn. Nhiều mô hình chỉ dừng lại ở quy mô thí điểm, không thể nhân rộng. Nguyên nhân cốt lõi, theo đại biểu, là do thiếu "nhân lực tích hợp", những người vừa làm chủ công nghệ, vừa hiểu thị trường và có khả năng tổ chức triển khai quy mô lớn. Trong khi đó, các nước như Hà Lan hay Israel đã bứt phá nhờ xây dựng được chính lực lượng này.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận đào tạo, không đào tạo đại trà mà tập trung xây dựng lực lượng nòng cốt làm chủ công nghệ lõi. Đại biểu đưa ra 3 kiến nghị chính gồm cụ thể hóa nội dung phát triển nhân lực cho các lĩnh vực lợi thế như nông nghiệp, môi trường, công nghệ sinh học và kinh tế xanh; sớm triển khai các chương trình đào tạo nhân lực nòng cốt cấp quốc gia gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và địa phương; rà soát, cập nhật danh mục công nghệ chiến lược để tập trung nguồn lực triển khai thực chất.

Hoàn thiện khung pháp lý cho "Sandbox"

Đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) cũng cho rằng, trong giai đoạn tới, Việt Nam cần tăng tốc để phấn đấu tăng trưởng "hai con số". Để làm được điều đó, đầu tư công phải ưu tiên hạ tầng số, hạ tầng năng lượng và hạ tầng đổi mới sáng tạo.

Đại biểu Trần Văn Khải, ĐBQH tỉnh Ninh Bình.

Bên cạnh những điểm nghẽn truyền thống như thủ tục đầu tư hay giải phóng mặt bằng, đại biểu Trần Văn Khải đã nhận diện 5 thách thức mới khi đặt kế hoạch đầu tư công trong trục Nghị quyết 57 về đột phá khoa học công nghệ và chuyển đổi số, đó là: rủi ro lạc hậu công nghệ, vòng đời công nghệ rất ngắn trong khi quy trình đầu tư thường kéo dài, chỉ cần chậm một nhịp là mất lợi thế và gây lãng phí.

Bên cạnh đó, đại biểu Trần Văn Khải cũng chỉ ra khoảng trống thể chế cho tài sản vô hình, khi thiếu cơ chế cho đầu tư vào dữ liệu, phần mềm lõi, thuật toán và sở hữu trí tuệ. Việc thiếu cơ chế đặt hàng, khoán chi sẽ làm chuyển đổi số bị kéo lùi.

Đặc biệt, đảm bảo an ninh mạng và chủ quyền dữ liệu, nhất là khi số hóa càng sâu thì rủi ro bị tấn công càng lớn, có thể gây gián đoạn dịch vụ công và sản xuất kinh doanh.

Thêm vào dó, đại biểu cho rằng đang có sự "đứt gãy" vận hành do thiếu nhân lực, nếu đầu tư tiền bạc nhưng lại thiếu người có năng lực quản trị dự án số ở cả trung ương và địa phương thì hệ thống sẽ không thể vận hành hiệu quả. Cuối cùng, theo đại biểu, nút thắt năng lượng, môi trường từ các trung tâm dữ liệu và AI tiêu thụ điện năng rất lớn, nếu không gắn chặt với an ninh năng lượng và tiêu chuẩn xanh, tăng trưởng số sẽ bị kìm hãm bởi hạ tầng điện và áp lực phát thải.

Đại biểu Trần Văn Khải cũng đề xuất xem xét một mô hình quản trị dự án mới theo hướng thông minh và hiệu quả như tập trung vào nền tảng dùng chung, tránh đầu tư trùng lặp và yêu cầu dữ liệu phải "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất". Triển khai theo mô đun và tiêu chuẩn mở, nghiệm thu dựa trên chỉ số đầu ra thực tế và áp dụng mua sắm theo kết quả để rút ngắn chu kỳ đầu tư, giảm rủi ro lạc hậu. Hoàn thiện khung pháp lý cho "Sandbox" theo hướng cho phép thử nghiệm có kiểm soát đối với các nhiệm vụ khoa học công nghệ, dữ liệu và nền tảng số, đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ cán bộ dám đổi mới vì lợi ích chung. Ngoài ra, gắn trách nhiệm và thẩm định xanh, coi an ninh mạng là cấu phần bắt buộc ngay từ khâu thiết kế dự án và bắt buộc thẩm định nhu cầu điện và hiệu suất năng lượng cho các dự án số quy mô lớn.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng