'Giải mã công nghệ' - Bộ sách AI, IoT và Robot giúp trẻ em Việt Nam làm chủ tương lai

PGS. TS Hoàng Văn Xiêm, người đưa robot từ phòng thí nghiệm vào trang sách thiếu nhi

PGS. TS Hoàng Văn Xiêm là chủ nhiệm bộ môn Kỹ thuật Robot thuộc Khoa Điện tử Viễn thông, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ông là một trong số ít giảng viên được nhận giải thưởng Quả Cầu Vàng về Khoa học Công nghệ do Trung ương Đoàn Thanh niên trao tặng năm 2019, ghi nhận những đóng góp nổi bật trong lĩnh vực phổ biến tri thức công nghệ cho thế hệ trẻ. Ngoài công tác giảng dạy và nghiên cứu, ông còn tham gia cố vấn kỹ thuật cho nhiều hoạt động STEM và robotics cấp quốc gia, trong đó có VEX Robotics 2022, EVAC Championship 2024 và đề thi UET Robotics.

PGS. TS Hoàng Văn Xiêm ký tặng bộ sách Giải mã công nghệ cho học sinh tại sự kiện ra mắt sách công nghệ thiếu nhi

Chính nền tảng chuyên môn sâu, kết hợp với nhiều năm gắn bó cùng các thế hệ học sinh và sinh viên, đã thôi thúc PGS. TS Hoàng Văn Xiêm chuyển hóa kiến thức hàn lâm thành ngôn ngữ gần gũi, phù hợp với trẻ em trong bộ sách "Giải mã công nghệ". Đây cũng là lý do bộ sách mang sức thuyết phục khác biệt so với nhiều ấn phẩm phổ thông khoa học cùng thể loại hiện có trên thị trường.

Ngay từ cái tên, bộ sách "Giải mã công nghệ" đã níu chân người đọc từ cái nhìn đầu tiên, dù chưa lật qua một trang nào. PGS. TS Hoàng Văn Xiêm lý giải tinh thần "giải mã" chính là điểm khởi đầu của toàn bộ hành trình, vì nó đánh trúng vào bản năng tò mò và nhu cầu khám phá vốn có trong mỗi người. Ba cuốn sách tương ứng với ba trụ cột công nghệ đang định hình thế giới hiện đại gồm trí tuệ nhân tạo, vạn vật kết nối và công nghệ robot, được xây dựng như một "tấm bản đồ" giúp người đọc bước vào thế giới công nghệ đang vận hành xung quanh mình mỗi ngày.

Ông nhấn mạnh trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc hiểu về trí tuệ nhân tạo, robot và vạn vật kết nối đã vượt qua ranh giới của lợi thế cạnh tranh để trở thành năng lực nền tảng. Bộ sách vì vậy mang lại cảm giác "cần phải có" với cả trẻ em lẫn phụ huynh, đặc biệt với thế hệ trẻ đang học cách định hướng bản thân trong một thế giới thay đổi từng ngày. Toàn bộ bộ sách được thiết kế dành riêng cho độc giả từ tiểu học đến trung học, với hệ thống minh họa sinh động, trực quan và giàu tính tưởng tượng, khiến người lớn muốn mua cho con còn trẻ em muốn khám phá ngay khi chỉ mới nhìn qua bìa sách.

Tác giả lo ngại điều gì nhất khi nhìn vào cách người Việt tiếp nhận công nghệ?

Phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng đặt câu hỏi về những lo ngại của PGS. TS Hoàng Văn Xiêm trong thời điểm trí tuệ nhân tạo và robot đang thay đổi đời sống từng ngày. Câu trả lời nhận được mang lại một góc nhìn đáng suy nghĩ.

Với trẻ em, ông chỉ ra nếu chỉ tiếp cận công nghệ một cách thụ động, tức là chỉ "dùng" mà không "hiểu", các em sẽ gặp khó khăn trong việc hình thành tư duy phản biện, lựa chọn thông tin đúng đắn và phát triển năng lực học tập lâu dài. Công nghệ khi đó dễ trở thành công cụ giải trí đơn thuần, thay vì là phương tiện học tập và sáng tạo. Với phụ huynh, thách thức lớn nhất nằm ở khoảng cách hiểu biết, khi người lớn chưa thực sự nắm được bản chất của trí tuệ nhân tạo, robot hay các nền tảng số thì việc định hướng cho con sử dụng công nghệ một cách hiệu quả và lành mạnh sẽ rất hạn chế. Đây chính là khoảng trống mà PGS. TS Hoàng Văn Xiêm cho rằng cần được lấp đầy bằng tri thức phổ thông, dễ tiếp cận nhưng đủ chiều sâu.

Tác giả tiết lộ thách thức lớn nhất trong suốt quá trình viết bộ sách không phải là vấn đề nội dung chuyên môn, mà là câu hỏi liên tục đặt ra: Làm thế nào để diễn đạt những khái niệm công nghệ phức tạp bằng ngôn ngữ mà trẻ em có thể hiểu và hứng thú? Không thể áp dụng cách viết học thuật truyền thống, nhóm tác giả buộc phải "dịch" lại tri thức theo một ngôn ngữ mới, đơn giản hơn, trực quan hơn, nhưng vẫn giữ được bản chất khoa học. Từng khái niệm, từng hình minh họa, thậm chí từng màu sắc đều được cân nhắc kỹ lưỡng để vừa hấp dẫn thị giác, vừa hỗ trợ ghi nhớ lâu dài.

Về lý do lựa chọn NXB Phụ nữ Việt Nam làm đơn vị xuất bản, tác giả gọi đây là "một cơ duyên, nhưng đồng thời cũng là một quyết định có tìm hiểu kỹ". Nhà xuất bản Phụ nữ có nhiều kinh nghiệm trong việc phát triển sách dành cho thiếu nhi và gia đình, với quy trình biên tập chặt và sự đầu tư nghiêm túc vào nội dung. Với sự đồng hành đó đã giúp bộ sách đảm bảo chất lượng chuyên môn, đồng thời phù hợp với tâm lý tiếp nhận của độc giả trẻ tuổi.

"Biết dùng" và "hiểu để làm chủ" - điểm mấu chốt quyết định tương lai của trẻ

Một trong những câu hỏi thẳng thắn nhất được đặt ra trong cuộc phỏng vấn xoay quanh quan điểm phổ biến trẻ em không cần hiểu trí tuệ nhân tạo hay robot, chỉ cần biết cách dùng chúng là đủ. PGS. TS Hoàng Văn Xiêm cho biết: "Đây không phải là vấn đề đúng – sai, mà là vấn đề đủ – chưa đủ."

Trẻ em say mê đọc bộ sách Giải mã công nghệ gồm Giải mã Internet Vạn Vật, Giải mã Công nghệ Robot và Giải mã Trí Tuệ Nhân Tạo của PGS. TS Hoàng Văn Xiêm

Việc biết sử dụng công nghệ là cần thiết, nhưng nếu dừng lại ở đó, trẻ em sẽ chỉ là người tiêu dùng công nghệ mà chưa thể trở thành người làm chủ hoặc sáng tạo công nghệ. Ông làm rõ thêm rằng "hiểu" ở đây không có nghĩa là học lập trình phức tạp, mà là nắm được nguyên lý cơ bản, cách công nghệ vận hành và tác động của nó tới cuộc sống. Bộ sách "Giải mã công nghệ" vì vậy không nhằm phản bác quan điểm kể trên, mà hướng tới mở rộng nó theo chiều sâu hơn, từ "biết dùng" sang "hiểu để dùng tốt hơn và có thể tạo ra cái mới". Khi trẻ em nắm được bản chất của trí tuệ nhân tạo hay robot, các em sẽ có nền tảng tư duy để thích nghi, sáng tạo và phát triển trong một thế giới công nghệ thay đổi liên tục, PGS. TS Hoàng Văn Xiêm nói.

Khép lại cuộc trò chuyện, phóng viên đề nghị PGS. TS Hoàng Văn Xiêm chỉ nói một câu duy nhất với người cầm cuốn sách lên tay lần đầu. Ông mỉm cười và nói: "Hãy đọc và cảm nhận dòng chảy công nghệ trong từng trang sách. Hãy tư duy và phát triển trí tò mò vốn luôn hiện hữu trong mỗi chúng ta, dù ấu thơ hay đã trưởng thành".

Bộ sách "Giải mã công nghệ" với ba cuốn Giải mã AI, Giải mã IoT và Giải mã công nghệ Robot của PGS. TS Hoàng Văn Xiêm, do NXB Phụ nữ Việt Nam ấn hành, hiện có mặt tại các hệ thống nhà sách trên toàn quốc. Với cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm và ngôn ngữ được chuyển hóa phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi từ tiểu học đến trung học, bộ sách là lựa chọn đáng cân nhắc cho bất kỳ gia đình nào muốn chuẩn bị nền tảng tư duy công nghệ cho con em trong thời đại số.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng