Ngòi bút cách mạng giữa thời đại số

Một năm sau cột mốc trăm năm, Báo chí Cách mạng Việt Nam bước vào kỷ niệm 101 năm với hành trang là tư tưởng Hồ Chí Minh và thử thách chưa từng có mang tên công nghệ. Giữ vững bản chất cách mạng trong khi làm chủ trí công nghệ là mệnh lệnh của thời đại.

Ngày 21/6/1925, tại Quảng Châu (Trung Quốc), lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập báo Thanh Niên, khai sinh nền Báo chí Cách mạng Việt Nam. Một thế kỷ và một năm đã trôi qua. Năm 2025, cả nước long trọng kỷ niệm 100 năm và đón nhận Huân chương Hồ Chí Minh lần thứ hai trao tặng báo chí cách mạng. Bước sang tuổi 101, đội ngũ những người làm báo đối diện một bối cảnh khác hẳn cha ông: tin tức chạy theo từng giây, tòa soạn vận hành bằng thuật toán, còn ranh giới thật - giả ngày càng mờ.

Ngày 21/6/1925, Báo Thanh Niên ra số đầu tiên. Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vừa là tổng biên tập, vừa là phóng viên, viết rất nhiều tin bài cho tờ báo. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Theo Báo cáo công tác báo chí năm 2024 của Bộ Thông tin và Truyền thông công bố tại Hội nghị Báo chí toàn quốc ở Cần Thơ ngày 16/12/2024, đến hết năm 2024 cả nước có 884 cơ quan báo chí, gồm 812 báo, tạp chí và 72 đài phát thanh - truyền hình, với khoảng 41.000 người làm việc, trong đó khoảng 21.000 nhà báo được cấp thẻ. Sau cuộc sắp xếp, tinh gọn bộ máy theo Nghị quyết 18-NQ/TW, đến tháng 11/2025 cả nước còn 778 cơ quan báo chí, theo công bố của Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Việc giảm đầu mối không làm yếu đi tiếng nói chính thống mà nhằm dồn nguồn lực cho những cơ quan chủ lực, đa phương tiện, đủ sức cạnh tranh và dẫn dắt.

Đánh giá mức độ trưởng thành chuyển đổi số báo chí năm 2025

Trong thời đại số, công nghệ vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra thách thức sống còn đối với báo chí Việt Nam. Ở chiều thuận, chuyển đổi số đang tăng tốc. Năm 2024, cả nước có 28 trong số 282 cơ quan báo chí tham gia đánh giá đạt mức "Xuất sắc" về trưởng thành chuyển đổi số; sang năm 2025, theo Cục Báo chí, con số này tăng lên 33 trên tổng số 177 cơ quan báo chí thực hiện đánh giá. Trí tuệ nhân tạo đã đi vào tòa soạn ở mức cao: theo khảo sát của Viện Báo chí - Truyền thông (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) công bố tháng 6/2025, hơn 95% phóng viên, biên tập viên đã dùng AI ở các mức độ khác nhau.

Trường quay ảo ứng dụng đồ họa 3D của VTVcab. Ảnh: VTV

Đài Truyền hình Việt Nam ứng dụng trường quay ảo, điện toán đám mây và trợ lý ảo vào sản xuất; nền tảng VTVGo được công nhận là nền tảng số quốc gia. Báo điện tử VietnamPlus thuộc Thông tấn xã Việt Nam tích hợp AI và tự động hóa vào quy trình làm báo, phát triển các sản phẩm tương tác 3D và thực tế ảo tăng cường, ba năm liên tiếp lọt nhóm cơ quan chuyển đổi số đạt mức "Xuất sắc" và xếp thứ năm khối báo Trung ương năm 2025. Tòa soạn hội tụ, cá nhân hóa nội dung, podcast, video, livestream đã trở thành chuyện thường ngày.

Ở chiều ngược lại, thách thức cũng lớn dần. Báo chí chính thống phải cạnh tranh từng lượt xem với các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, Google, TikTok, trong khi doanh thu sụt giảm: năm 2024, báo in và báo điện tử ước đạt khoảng 8.080 tỷ đồng, giảm 6,1% so với năm trước, riêng quảng cáo giảm 5,6%. Nguy hiểm hơn là nạn tin giả được AI tiếp sức. Theo nền tảng DataReportal, đến cuối năm 2025 Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng internet, tương đương hơn 84% dân số, là môi trường rộng để thông tin sai lệch lan nhanh. Công nghệ deepfake giả mạo hình ảnh, giọng nói lãnh đạo; hiện tượng "AI slop" - nội dung rác do máy sản sinh hàng loạt đang bủa vây không gian mạng. Hạ tầng công nghệ thiếu đồng bộ, đội ngũ nhân lực công nghệ mỏng, an ninh thông tin phân mảnh là những điểm yếu mà các thế lực thù địch tìm cách khoét sâu để chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng.

Bác Hồ làm việc tại tầng 2 Nhà sàn trong Phủ Chủ tịch, tháng 4/1960. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Trước ngã ba ấy, lập trường của Báo chí Cách mạng phải dứt khoát: công nghệ là công cụ, con người mới là chủ thể, và tư tưởng Hồ Chí Minh là kim chỉ nam soi lối. Người căn dặn: "Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ". Lời dạy ấy hôm nay vẹn nguyên giá trị, chỉ khác là cây bút nay có thêm bàn phím, thuật toán và dữ liệu lớn. Bác từng đặt ra ba câu hỏi cho mỗi người cầm bút: viết cho ai, viết để làm gì, viết thế nào cho phổ thông dễ hiểu, ngắn gọn dễ đọc. Ba câu hỏi đó chính là "bộ lọc" tốt nhất giữa cơn lốc thông tin: một bài báo dù do AI hỗ trợ đến đâu cũng phải phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng, phải chân thực, giản dị và gần dân.

Tháng 1/1941, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc và sáng lập Báo Việt Nam Độc lập (số đầu tiên được đánh số 101, ra ngày 1/8/1941) nhằm kêu gọi Nhân dân đoàn kết cùng nhau cứu nước. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Tính chiến đấu, tính định hướng và tính quần chúng là ba phẩm chất cốt lõi mà tư tưởng Hồ Chí Minh hun đúc, càng cần được phát huy trong môi trường số. Báo chí không thể chạy theo thị hiếu tầm thường để câu view, càng không thể buông trận địa thông tin cho tin giả thao túng. Sự lãnh đạo của Đảng đối với báo chí là nguyên tắc bất di bất dịch, như đồng chí Nguyễn Trọng Nghĩa khẳng định, đó là bảo đảm căn cốt cho tính đảng, tính định hướng, tính cách mạng và nhân văn của nền báo chí nước nhà. Tổng Bí thư Tô Lâm, tại Lễ kỷ niệm 100 năm ngày 21/6/2025, đã nói về hành trình "từ những tờ báo in thủ công giữa rừng chiến khu… đến những phương tiện hiện đại ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo", đồng thời yêu cầu báo chí "phải trở thành lực lượng kiến tạo niềm tin, cổ vũ khát vọng phát triển" trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Nhà báo cách mạng cần làm chủ công nghệ trong thời đại số

Từ nhận thức ấy, mỗi cơ quan báo chí cần hành động ngay. Trước hết, phải làm chủ công nghệ thay vì lệ thuộc: ứng dụng AI, dữ liệu lớn, điện toán đám mây theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, song luôn đặt biên tập viên và chuẩn mực đạo đức ở khâu kiểm chứng cuối cùng. Thứ hai, phải xây dựng đội ngũ nhà báo "bút sắc, lòng trong, tâm sáng", vừa vững vàng bản lĩnh chính trị, vừa tinh thông công nghệ. Thứ ba, phải kiên quyết giữ trận địa: chủ động phản bác tin giả, hiện diện mạnh trên các nền tảng số, biến mỗi tòa soạn thành trung tâm sản xuất nội dung số tin cậy. Thứ tư, Nhà nước cần sớm ban hành các thông tư, nghị định hướng dẫn thi hành Luật Báo chí năm 2025 (có hiệu lực thi hành từ 1/7/2026), và đầu tư xứng đáng cho hạ tầng, nhân lực công nghệ.

Các đại biểu bấm nút khai mạc Hội báo toàn quốc năm 2026

Một thế kỷ trước, tờ Thanh Niên in thủ công đã thắp lên ngọn lửa cách mạng. Một thế kỷ sau, ngọn lửa ấy phải cháy tiếp trong những dòng tin số. Cây bút, dù hôm nay là bàn phím và thuật toán vẫn phải là vũ khí sắc bén của người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng. Giữ vững cái gốc tư tưởng Hồ Chí Minh mà vươn lên làm chủ công nghệ, Báo chí Cách mạng Việt Nam nhất định sẽ xứng đáng với niềm tin của Đảng và nhân dân, vững bước cùng dân tộc tiến vào kỷ nguyên mới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO