Chuyên gia RMIT cảnh báo nguy cơ tổn thương tâm lý từ nội dung thiếu kiểm chứng trên mạng

Lừa đảo trực tuyến tăng mạnh, người dùng dễ bị dẫn dụ từ nội dung giật gân

Theo RMIT , quý 3/2025, hình thức lừa đảo trực tuyến tiếp tục tăng mạnh, với gần 4.000 tên miền lừa đảo và 877 website giả mạo thương hiệu được phát hiện, tăng khoảng 300% so với cùng kỳ 2024. Số lượng tài khoản cá nhân bị đánh cắp được ghi nhận đạt 6,5 triệu tài khoản, tăng 64% so với quý trước.

Hình thức “gợi tò mò – dẫn dụ” đang trở thành điểm khởi đầu của nhiều vụ lừa đảo trực tuyến. Những nội dung như tiêu đề giật gân, tin giả, lời mời đầu tư, hóa đơn kèm cảnh báo khẩn cấp, hay video deepfake… đều được thiết kế để kích thích sự tò mò và khiến người dùng mất cảnh giác.

Lừa đảo trực tuyến tăng mạnh, người dùng dễ bị dẫn dụ từ nội dung giật gân.

Người sử dụng thường bị thu hút bởi các lời mời “siêu lợi nhuận” hoặc các cảnh báo mang tính khẩn cấp. Tâm lý lo sợ bỏ lỡ cơ hội hoặc sợ gặp rắc rối khiến họ nhấp vào đường link trước khi kiểm tra mức độ xác thực.

Tin giả và các tiêu đề phóng đại thường khai thác sự tò mò và nỗi sợ của con người. Khi người dùng nhấp vào mà không đánh giá thông tin một cách phản biện, họ có thể đối mặt với nguy cơ lừa đảo. Điều đáng lo ngại hơn là các nội dung này lan truyền rất nhanh trên mạng xã hội, khiến mức độ ảnh hưởng của chúng ngày càng lớn.

Giới trẻ cũng là nhóm bị nhắm tới thông qua các ứng dụng cung cấp “lợi ích miễn phí”. Có thể kể đến như ứng dụng chỉnh ảnh AI miễn phí, tính năng “xem ai đã ghé thăm trang cá nhân”, hay các công cụ tìm mã giảm giá. Những ứng dụng này được dùng để thu thập thông tin đăng nhập, sau đó bán trên chợ đen và có thể bị sử dụng để chiếm đoạt tài khoản nhằm tống tiền.

Khi người dùng muốn truy cập một liên kết, có thể kiểm tra độ an toàn của liên kết đó bằng các công cụ uy tín và miễn phí như ‘Bitdefender Link Checker’. Công cụ này cho phép kiểm tra bất kỳ URL nào để phát hiện phần mềm độc hại và các chiêu trò lừa đảo. Một công cụ hữu ích khác là chatbot AI ‘Bitdefender Scamio’, có thể phân tích hình ảnh, email hoặc văn bản để phát hiện các chiêu lừa đảo tiềm ẩn hoặc các liên kết ẩn.

Tại Việt Nam, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia đã ra mắt ứng dụng ‘nTrust’ vào năm 2024 nhằm chống lại các vụ lừa đảo trực tuyến. ‘nTrust’ có thể dùng để kiểm tra các liên kết, mã QR, số tài khoản nghi lừa đảo và quét các ứng dụng trên điện thoại để phát hiện các ứng dụng giả mạo.

Chuyên gia RMIT khuyến cáo người dùng cần xem xét các dấu hiệu nhận biết cơ bản như địa chỉ website, biểu tượng bảo mật (https), phần mở rộng tên miền (.vn), và tuyệt đối tránh mở tệp Word hoặc PDF từ nguồn không xác thực. Trong môi trường làm việc, email đáng ngờ nên được chuyển tiếp cho bộ phận IT để xác minh.

Giới trẻ đối mặt nguy cơ tổn thương tâm lý và sang chấn thứ cấp

Theo chuyên gia tâm lý RMIT, việc tiếp xúc với nội dung tiêu cực, gây sốc hoặc bị lừa đảo trực tuyến có thể gây hoang mang, lo âu và sang chấn, đặc biệt ở thanh thiếu niên, nhóm chưa có đủ trải nghiệm sống và kỹ năng xử lý tình huống.

Một số quốc gia như Australia đã quyết định cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ 10/12/2025, và Đan Mạch, Malaysia đang xem xét triển khai. Tuy nhiên, các tổ chức quốc tế như UNICEF cho rằng việc cấm hoàn toàn chưa thể giúp không gian mạng trở nên an toàn hơn; điều quan trọng là tăng cường kỹ năng tiếp nhận thông tin và chuẩn bị tâm lý cho người dùng trẻ.

Trong những trường hợp nghiêm trọng, việc xem nội dung bạo lực có thể gây sang chấn thứ cấp, với các biểu hiện tương tự rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) như: ý nghĩ xâm nhập ngoài ý muốn, lo âu thường trực, rối loạn giấc ngủ, tê liệt cảm xúc và thay đổi nhận thức về thế giới. Thuật toán mạng xã hội còn dễ khiến người dùng tiếp tục gặp lại các nội dung tiêu cực, làm trầm trọng thêm trạng thái tâm lý.

Giải thích lý do người trẻ dễ chia sẻ tin giả, chuyên gia truyền thông RMIT chỉ ra rằng não bộ con người tự nhiên chú ý đến các thông tin tiêu cực như một cơ chế sinh tồn. Tuy nhiên, nhiều bạn trẻ chỉ dừng lại ở bước “tiếp cận, chia sẻ”, mà thiếu bước quan trọng là “phân tích, đánh giá” trước khi tin hoặc lan truyền nội dung.

Các chuyên gia khuyến nghị áp dụng bộ nguyên tắc CRAAP test để đánh giá thông tin, gồm:Tính cập nhật của thông tin (Currency) - thông tin mới gần đây hay đã cũ; Tính phù hợp (Relevance) - thông tin có liên quan đến những gì mình đang tìm kiếm, mình đang cần hay không; Mức độ uy tín (Authority) - ai là người đưa ra thông tin, chuyên môn, kinh nghiệm của họ ra sao; Mức độ chính xác (Accuracy) - thông tin có bằng chứng rõ ràng, đã được kiểm chứng hay có thể đối chiếu với các nguồn thông tin khác không;Mục đích (Purpose) - nội dung được tạo ra và chia sẻ để làm gì, có thiên kiến hay động cơ nào phía sau.

Việc trang bị kỹ năng này sẽ giúp cộng đồng tăng “sức đề kháng thông tin”, tránh bị dẫn dắt bởi nội dung gây sốc, khó xác thực.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng