Kỷ nguyên dữ liệu không biên giới đang kết thúc

Mỗi khi chúng ta gửi email, nhấn vào quảng cáo trên ứng dụng mạng xã hội hoặc quẹt thẻ tín dụng, những hành động này sẽ tạo ra một phần dữ liệu kỹ thuật số. Các dữ liệu này được truyền đi khắp thế giới với tốc độ của một cú nhấp chuột, trở thành một loại tiền tệ không biên giới và làm nền tảng cho nền kinh tế kỹ thuật số.

Phần lớn chúng không bị kiểm soát, và các luồng dữ liệu với đơn vị cỡ bit hay byte này đã giúp thúc đẩy sự trỗi dậy của các siêu công ty xuyên quốc gia như Google và Amazon, đồng thời định hình lại hệ thống thương mại, giải trí và truyền thông toàn cầu.

Pháp, Áo, Nam Phi và hơn 50 quốc gia khác đang tăng tốc nỗ lực kiểm soát thông tin kỹ thuật số do công dân, cơ quan chính phủ và các tập đoàn của họ tạo ra. Bị thúc đẩy bởi những lo ngại về an ninh và quyền riêng tư, cũng như lợi ích kinh tế và cả chủ nghĩa dân tộc, ngày càng nhiều chính phủ đang đặt ra các quy tắc và tiêu chuẩn về cách dữ liệu có thể và không thể di chuyển trên toàn cầu. Mục tiêu cuối cùng là đạt được cái gọi là “chủ quyền kỹ thuật số”.

Với tốc độ internet ngày càng tăng và cơ sở hạ tầng viễn thông ngày càng phát triển, dữ liệu thường được lưu trữ ở xa nơi bắt nguồn. Ảnh: Noah Berger / Getty

Tại Mỹ, chính quyền đang lưu hành một bản dự thảo ban đầu về một lệnh hành pháp nhằm ngăn chặn các quốc gia đối thủ như Trung Quốc tiếp cận dữ liệu của Mỹ.

Tại Liên minh châu Âu, các thẩm phán và nhiều nhà hoạch định chính sách đang nỗ lực bảo vệ thông tin được tạo ra trong khối 27 quốc gia, bao gồm các quy tắc và yêu cầu về quyền riêng tư trực tuyến khắt khe hơn.

Tại Ấn Độ, các nhà lập pháp đang tiến hành thông qua một đạo luật hạn chế dữ liệu để có thể để giữ chúng ở lại với quốc gia gần 1,4 tỷ dân này.

Số lượng luật, quy định và chính sách của chính phủ các nước yêu cầu thông tin kỹ thuật số phải được lưu trữ ở một quốc gia cụ thể đã tăng hơn gấp đôi, lên 144 từ năm 2017 đến năm 2021, theo số liệu của Quỹ Đổi mới và Công nghệ Thông tin.

Trong khi các quốc gia như Trung Quốc từ lâu đã cắt đứt hệ sinh thái kỹ thuật số của họ với bên ngoài, việc các quốc gia đang áp đặt nhiều quy tắc hơn đối với các luồng thông tin là một sự thay đổi cơ bản và đáng chú ý. Và nó đang thay đổi cách thức hoạt động của Internet kể từ khi được thương mại hóa rộng rãi vào những năm 1990.

Và hệ quả của chúng đối với hoạt động kinh doanh, quyền riêng tư và cách các cơ quan thực thi pháp luật và tình báo điều tra tội phạm cũng như điều hành các chương trình giám sát sẽ rất sâu rộng.

Microsoft, Amazon và Google đang cung cấp các dịch vụ mới để cho phép các công ty lưu trữ hồ sơ và thông tin trong một lãnh thổ nhất định. Và sự di chuyển của dữ liệu đã trở thành một phần của các cuộc đàm phán địa chính trị, bao gồm một hiệp ước mới về chia sẻ thông tin xuyên Đại Tây Dương, đã được đồng ý về nguyên tắc hồi tháng Ba.

Federico Fabbrini, giáo sư luật Châu Âu tại Đại học Thành phố Dublin, người đã biên tập một cuốn sách về chủ đề này, cho biết: “Số lượng dữ liệu đã trở nên quá lớn trong thập kỷ qua và đã tạo ra áp lực buộc phải đặt nó dưới sự kiểm soát của nhà nước, thứ vốn dĩ khó điều tiết hơn hàng hóa vật chất".

Đối với hầu hết mọi người, các hạn chế mới không có nghĩa là các trang web phổ biến sẽ bị đóng cửa. Nhưng người dùng có thể mất quyền truy cập vào một số dịch vụ hoặc tính năng tùy thuộc vào nơi họ sống. Ví dụ như Meta, công ty mẹ của Facebook, gần đây cho biết họ sẽ tạm thời ngừng cung cấp các bộ lọc thực tế tăng cường (AR) ở bang Texas và Illinois của Mỹ để tránh bị kiện theo luật quản lý việc sử dụng dữ liệu sinh trắc học.

Cuộc tranh luận về việc hạn chế dữ liệu cũng đang gây ra những rạn nứt lớn hơn trong nền kinh tế toàn cầu. Các quốc gia đang cân nhắc lại việc phụ thuộc vào dây chuyền lắp ráp nước ngoài sau khi chuỗi cung ứng bùng phát trong đại dịch, khiến việc giao hàng mọi thứ từ tủ lạnh đến xe điện bị trì hoãn.

Margrethe Vestager, nhà thực thi chống độc quyền hàng đầu của Liên minh châu Âu. Ảnh NYTimes

Trong khi Mỹ ủng hộ một cách tiếp cận tự do, không bị kiểm soát, cho phép dữ liệu được lưu trữ giữa các quốc gia không bị cản trở, thì Trung Quốc đã cùng với Nga và các nước khác tham gia vào việc giữ các dữ liệu trong tầm tay mình. Trong khi đó, Châu Âu, cùng với các thị trường được quản lý chặt chẽ và các quy tắc về quyền riêng tư dữ liệu, lại đang tạo ra một con đường khác.

Trong chuyến công du hồi tháng 3 tới Brussels (Bỉ), tổng thống nước này đã công bố một thỏa thuận mới cho phép dữ liệu từ Liên minh châu Âu tiếp tục chảy về Mỹ. Thỏa thuận này là cần thiết sau khi tòa án hàng đầu của châu Âu hủy bỏ một thỏa thuận trước đó vào năm 2020 vì nó không bảo vệ công dân châu Âu khỏi sự theo dõi của cơ quan thực thi pháp luật Mỹ, cũng như cản trở hoạt động của hàng nghìn công ty thu thập dữ liệu xuyên qua Đại Tây Dương.

Trong một tuyên bố chung vào tháng 12, Gina Raimondo, Bộ trưởng Thương mại Mỹ và Nadine Dorries, Bộ trưởng Kỹ thuật số hàng đầu của Anh, cho biết họ hy vọng sẽ chống lại “các xu hướng tiêu cực có nguy cơ đóng cửa các luồng dữ liệu quốc tế”. Bộ Thương mại nước này cũng đã thông báo vào tháng trước rằng họ đang tham gia với một số quốc gia châu Á và Canada để giữ cho thông tin kỹ thuật số lưu chuyển giữa các quốc gia.

Các nhóm đại diện cho Amazon, Apple, Google, Microsoft và Meta cho rằng nền kinh tế trực tuyến được thúc đẩy bởi luồng dữ liệu tự do. Nếu các công ty công nghệ buộc phải lưu trữ tất cả tại địa phương, họ không thể cung cấp các sản phẩm và dịch vụ giống nhau trên toàn thế giới.

Năm ngoái, chính phủ Pháp đã hủy bỏ thỏa thuận với Microsoft để xử lý dữ liệu liên quan đến sức khỏe sau khi nhà chức trách bị chỉ trích vì trao hợp đồng cho một công ty Mỹ. Các quan chức sau đó cam kết sẽ làm việc với các công ty địa phương.

Tại Pháp, Tây Ban Nha và Đức, năm ngoái Google Cloud đã ký hợp đồng với các nhà cung cấp công nghệ và viễn thông địa phương để khách hàng có thể đảm bảo rằng một công ty địa phương sẽ giám sát dữ liệu của họ trong khi họ sử dụng các sản phẩm của Google.

Max Schrems, một nhà hoạt động về quyền riêng tư người Áo, người đã thắng trong vụ kiện chống lại Facebook về các hoạt động chia sẻ dữ liệu của họ, cho biết ngày càng có nhiều tranh chấp về thông tin kỹ thuật số. Ông dự đoán thỏa thuận dữ liệu Mỹ-EU do chính quyền Mỹ thúc đẩy sẽ lại bị Tòa án Công lý châu Âu hủy bỏ, vì nó vẫn không đáp ứng các tiêu chuẩn về quyền riêng tư của EU.

“Chúng tôi đã có một thời gian dài mà dữ liệu không được quản lý và mọi người làm bất cứ điều gì họ muốn", ông Schrems nói. “Bây giờ, dần dần chúng tôi thấy mọi người đều cố gắng điều tiết nó, nhưng lại theo một cách khác. Đó là một vấn đề toàn cầu”.

Theo Tạp chí Điện tử