Thể chế vẫn là 'điểm nghẽn' lớn nhất của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Các Diễn giả, tọa đàm về hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và kết nối nhà khoa học doanh nghiệp tại Liên hiệp Hội Việt Nam ngày 18/5/2026

Sáng 18/5/2026, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) tổ chức tọa đàm kỷ niệm Ngày Khoa học và Công nghệ Việt Nam 18/5 với chủ đề "Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - vai trò của Liên hiệp Hội Việt Nam trong kiến tạo mô hình tăng trưởng mới". Sự kiện quy tụ các nhà khoa học, lãnh đạo tổ chức khoa học công nghệ, đại diện doanh nghiệp và chuyên gia chính sách trong phiên thảo luận xoay quanh khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn, đồng thời định vị vai trò của Liên hiệp Hội Việt Nam trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

Khoảng cách giữa nhà khoa học và doanh nghiệp vẫn chưa có cầu nối thực chất

Ông Trần Trung, đại diện Trung tâm Đổi mới sáng tạo công nghệ cao thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, mô tả thực trạng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam bằng hình ảnh hai đỉnh núi cao bị ngăn cách bởi một thung lũng, khối nhà khoa học đứng trên một đỉnh. khối doanh nghiệp và thị trường đứng trên đỉnh kia. Doanh nghiệp muốn vượt qua khoảng cách đó cần cả sự dũng cảm lẫn nguồn lực, trong khi những cây cầu kết nối hiện nay vẫn còn rất ít.

Ông Trần Trung, đại diện Trung tâm Đổi mới sáng tạo công nghệ cao thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chia sẻ tại Tọa đàm.

PGS.TS Trần Đình Phong, đại diện Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đặt vấn đề khoảng cách giữa viện trường và doanh nghiệp tồn tại ở mọi quốc gia, kể cả Mỹ và Pháp. Vấn đề không phải là nhà khoa học Việt Nam thiếu cố gắng hay thiếu năng lực ứng dụng, mà là hai bên chưa có đủ cơ hội ngồi lại cùng nhau để xác định một bài toán chung. Doanh nghiệp quan tâm đến việc hạ giá thành sản xuất 10% vào ngày mai, còn nhà khoa học cần những bài toán đủ hàm lượng khoa học để theo đuổi trong nhiều năm.

Ông Trần Trung cho biết bản thân Trung tâm Đổi mới sáng tạo công nghệ cao, một đơn vị hoạt động trong lĩnh vực khoa học công nghệ, cũng gặp khó khăn khi cần tìm đúng nhóm giáo sư ở một trường đại học để tư vấn chuyên sâu. Với những doanh nghiệp vừa và nhỏ hoàn toàn nằm ngoài vòng kết nối của cộng đồng khoa học, con đường tiếp cận tri thức gần như tắc lại. Chưa có đủ những cơ chế kích cầu dẫn dắt doanh nghiệp sang môi trường khoa học một cách dễ dàng, và đó là thực tế mà những người trong cuộc phải thừa nhận công khai tại một diễn đàn khoa học cấp quốc gia.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam, dẫn lại nhận định của Tổng Bí thư Tô Lâm, trong toàn bộ tiến trình đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thể chế chính là điểm nghẽn của điểm nghẽn. Liên hiệp Hội Việt Nam đang đối mặt trực tiếp với điểm nghẽn đó, trong suốt thời gian qua, tổ chức vận hành theo thói quen bị động, chờ cơ quan nhà nước có yêu cầu mới thực hiện phản biện, thay vì chủ động nghiên cứu phát hiện rào cản và đề xuất chính sách trước. Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã mở ra cơ hội "cởi bỏ" rào cản về rủi ro trong nghiên cứu khoa học và tạo cơ sở cho cơ chế thử nghiệm sandbox.

TS. Bạch Tân Sinh, đại diện Viện Tài nguyên Nước và Môi trường Đông Nam Á thuộc Liên hiệp Hội Việt Nam chia sẻ tại Tọa đàm.

TS. Bạch Tân Sinh, đại diện Viện Tài nguyên Nước và Môi trường Đông Nam Á thuộc Liên hiệp Hội Việt Nam, nhận xét cơ chế sandbox đã được nêu ra từ hai năm trước nhưng đến nay vẫn chưa được thực thi một cách thực chất. Các tổ chức khoa học công nghệ ngoài công lập sẵn sàng trở thành nơi thử nghiệm chính sách và công nghệ, nhưng thiếu khung thể chế rõ ràng để vận hành vai trò đó một cách hợp pháp và an toàn.

Đại diện Trung tâm Đổi mới sáng tạo công nghệ cao cũng chỉ ra bài toán định giá tài sản trí tuệ đang gây ách tắc không kém khi cho biết các hội đồng khoa học hiện nay rất e ngại đưa ra mức định giá thấp hơn vốn nhà nước đã đầu tư, dù Nghị quyết 57-NQ/TW, Nghị quyết số 193/2025/QH15 của Quốc hội và Luật Khoa học và Công nghệ đều đã có quy định về chuyển giao công nghệ. Tình trạng đó khiến hàng loạt đề tài cấp nhà nước trị giá hàng chục tỷ đồng tiếp tục nằm im trong ngăn kéo, trong khi doanh nghiệp nhỏ với tiềm lực vốn hạn chế không dám "rót tiền" vào những công trình nghiên cứu chưa hoàn thiện công nghệ vì họ không tính được chi phí đầu vào thực tế.

Liên hiệp Hội Việt Nam xác định vai trò trong kỷ nguyên số

Với 127 hội thành viên cùng hơn 570 tổ chức khoa học công nghệ trực thuộc và khoảng 600.000 trí thức kiều bào ở nước ngoài, Liên hiệp Hội Việt Nam sở hữu một lực lượng tri thức mà nếu khai thác đúng cách sẽ tạo ra sức mạnh khác biệt trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh nhìn nhận nếu tiếp tục duy trì hình thức tập hợp truyền thống, tiềm lực trí tuệ khổng lồ đó sẽ không được phát huy. Liên hiệp Hội Việt Nam cần xây dựng một hệ sinh thái tri thức số, mà ông gọi là VUSTA Digiton, để kết nối trí thức từ trung ương đến địa phương, từ các nhà khoa học lão thành đến lực lượng trẻ, rút ngắn khoảng cách địa lý từng làm phân tán lực lượng trí thức.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam chia sẻ tại Tọa đàm.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh cho biết hệ sinh thái tri thức số này vận hành theo ba phân hệ cốt lõi, trong đó VUSTA ID sẽ định danh số cho từng tổ chức khoa học công nghệ và từng nhà khoa học để đánh giá năng lực và mức độ đóng góp một cách minh bạch, còn Knowledge Hub sẽ tổng hợp toàn bộ kết quả nghiên cứu và báo cáo phản biện thành một cơ sở dữ liệu tri thức lớn phục vụ chia sẻ trong nội bộ lẫn cộng đồng doanh nghiệp. Phân hệ thứ ba là Consform, nền tảng tư vấn trực tuyến cho phép doanh nghiệp trực tiếp đặt hàng nhà khoa học và nhận câu trả lời theo đúng nhu cầu thực tế, giải quyết bài toán kết nối mà ông Trần Trung đã chỉ ra.

TSKH. Nghiêm Vũ Khải, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, lý giải hệ sinh thái đổi mới sáng tạo theo logic sinh thái học khi ví von rằng trong một khu rừng có cây tầng cao, cây tầng thấp và cỏ dây leo, mỗi loài tương tác lẫn nhau và cả hệ thống mới bền vững, có khả năng tự phục hồi cao trước mọi biến động. Tương tự, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cần đủ các chủ thể gồm nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu, startup và nhà đầu tư mạo hiểm, kết nối qua thể chế chính sách, nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng trung tâm đổi mới sáng tạo. Ông nhấn mạnh Liên hiệp Hội Việt Nam nên tập trung vào lan tỏa và ứng dụng công nghệ thay vì cố gắng tạo ra công nghệ, một định vị thực tế và phù hợp với thế mạnh tổ chức.

TSKH. Nghiêm Vũ Khải, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ chia sẻ tại Tọa đàm.

Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam khẳng định tổ chức vừa phải là mái nhà chung của đội ngũ trí thức khoa học công nghệ Việt Nam, vừa phải là cây cầu kết nối nhà nước, nhà trường, nhà khoa học với doanh nghiệp và người dân, và hai chức năng đó chỉ bổ sung cho nhau khi tổ chức tự làm mới cách vận hành.

Đại diện Viện Tài nguyên Nước và Môi trường Đông Nam Á đề xuất Liên hiệp Hội Việt Nam cần hướng đến năm vai trò chiến lược gồm trung tâm tích hợp tri thức liên ngành, cầu nối giữa khoa học công nghệ và chính sách, thiết chế trung gian đổi mới sáng tạo, không gian thử nghiệm chính sách và công nghệ theo cơ chế sandbox, và nền tảng dữ liệu tri thức cho chuyển đổi kép bao gồm chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. TS. Bạch Tân Sinh còn nhấn mạnh Liên hiệp Hội Việt Nam cần vươn lên thành hạ tầng mềm cho nền kinh tế tri thức, thoát khỏi vai trò diễn đàn khoa học đơn giản, bởi cạnh tranh trong tương lai sẽ xoay quanh dữ liệu, tri thức và năng lực tích hợp, và đó chính là vị thế mà Liên hiệp Hội Việt Nam hoàn toàn có thể dẫn đầu nếu định vị đúng.

Những mô hình thực chứng từ hợp tác quốc tế

PGS.TS Trần Đình Phong chia sẻ ba mô hình hợp tác mà Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội đã triển khai thực tế, cho thấy những gì nhà trường, doanh nghiệp và đối tác quốc tế có thể làm được khi cùng xác định đúng bài toán cần giải.

PGS.TS Trần Đình Phong, đại diện Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chia sẻ tại Tọa đàm.

Đại diện Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội cho biết chương trình đào tạo kỹ sư bảo dưỡng và vận hành bay cho Vietnam Airlines được nhập nguyên khung chương trình từ trường hàng không dân dụng Pháp, với các chuyên gia Pháp trực tiếp đứng lớp giai đoạn đầu rồi chuyển giao dần cho giảng viên trong nước. Vietnam Airlines cam kết tuyển dụng 35 người mỗi năm từ chương trình, quy mô đào tạo hiện giới hạn ở khoảng 50 sinh viên mỗi khóa. Bamboo Airways và Vietjet đã bày tỏ mong muốn mở rộng hợp tác tương tự khi nhu cầu bảo dưỡng máy bay tại sân bay Long Thành ngày càng lớn và Vietnam Airlines hiện đã nhận bảo dưỡng cả đội bay của các hãng nước ngoài khi đến Nội Bài.

Trong lĩnh vực năng lượng, trường xây dựng phòng thí nghiệm hỗn hợp quốc tế với Trung tâm Khoa học Quốc gia Pháp CNRS về năng lượng hydrogen, một hướng nghiên cứu Pháp đang dẫn đầu thế giới. Cách tiếp cận này cho phép Việt Nam cùng phát triển với đối tác thay vì nhập khẩu công nghệ đã qua một chu kỳ, tránh được nguy cơ mua lại những gì thế giới sắp bỏ đi. Trường cũng vận hành phòng thí nghiệm hợp tác quốc tế về kháng kháng sinh, lĩnh vực y tế đặc biệt cấp bách tại Đông Nam Á khi tình trạng lạm dụng kháng sinh tại Việt Nam vẫn ở mức cao.

Ở quy mô nhỏ hơn nhưng rõ tính ứng dụng, năm vừa qua Tập đoàn Dược Thái Minh ký thỏa thuận xây dựng phòng thí nghiệm hợp tác với trường, mỗi bên đầu tư 1 tỷ đồng mỗi năm để nghiên cứu công nghệ nâng cao giá trị của sâm Ngọc Linh. Mô hình này vừa giải bài toán cụ thể của doanh nghiệp, vừa tạo môi trường nghiên cứu thực chiến cho sinh viên, vừa không đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư toàn bộ cơ sở vật chất từ đầu, một cách chia sẻ rủi ro hợp lý mà cả hai bên đều chấp nhận được.

TSKH. Nghiêm Vũ Khải nhắc đến triết lý phát triển của Nhật Bản khi đất nước "mặt trời mọc" đặt mục tiêu đưa khoa học trở thành văn hóa bao trùm toàn xã hội, một tầm nhìn mà Việt Nam cần học hỏi, bởi cũng như chủ nghĩa yêu nước hay tinh thần nhân ái đã thấm vào huyết mạch dân tộc qua nhiều thế hệ, khoa học công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi thấm sâu vào tư duy và hành động của mọi tầng lớp xã hội, từ nhà khoa học trong phòng thí nghiệm đến người nông dân ngoài đồng ruộng. Nghị quyết và hội thảo không giải được bài toán kết nối nhà khoa học với doanh nghiệp, mà chỉ thể chế rõ ràng, nguồn lực xứng tầm và ý chí chính trị đủ mạnh mới có thể xây nên những cây cầu thực chất để biến 127 hội thành viên và hơn 570 tổ chức khoa học công nghệ của Liên hiệp Hội Việt Nam thành lực lượng thực sự dẫn dắt hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Theo tạp chí Điện tử và Ứng dụng